Architektura i krajobraz dróżek w Kalwarii Zebrzydowskiej
Narodowy Instytut Dziedzictwa en
Architektura i krajobraz dróżek w Kalwarii Zebrzydowskiej

kolekcja

Architektura i krajobraz dróżek w Kalwarii Zebrzydowskiej

48

Architektura i krajobraz dróżek w Kalwarii Zebrzydowskiej

Około 1596 r. na wsch. zboczu góry Żar wojewoda krakowski i starosta lanckoroński Mikołaj Zebrzydowski h. Radwan, słynący ze skłonności do ascetycznego trybu życia, wybudował drewnianą pustelnię, która miała mu służyć do wypełniania pobożnych praktyk. W 1599 r. Hieronim Strzała, dawny dworzanin Mikołaja Zebrzydowskiego, przywiózł wojewodzie krakowskiemu na zamek do Lanckorony dwa gipsowe modele znajdujących się w Jerozolimie kaplic: Krzyża Świętego i Bożego Grobu. W zaledwie dwa lata później zakończyła się na Górze Żar budowa kaplicy Ukrzyżowania, która już w 1609 r. z wolno stojącego obiektu zmieniła się w jeden z elementów składowych złożenia przestrzennego, przypominającego układem Ziemię Świętą.

W 1604 r. Zebrzydowski, będąc pod wpływem dzieła Christiana Kruik van Adrichema (łac. Christianus Crucius Adrichomius) pt. Theatrum Terrae Sanctae, postanowił ufundować pierwszą w Polsce kalwarię, wzorowaną na układzie przestrzennym Jerozolimy z czasów Jezusa. Wpisanie topografii Jerozolimy w lokalny krajobraz było pierwotnym zamysłem matematyka Feliksa Szczęsnego Żebrowskiego, który tak rozmierzył teren, by relacje pomiędzy kaplicami odpowiadały ich jerozolimskim prototypom. Na podstawie map z dzieła Christiana Kruik van Adrichema i wiedzy komisarza Ziemi Świętej o. Chryzostoma a Capranica, przebywającego w Polsce od 1604 r., Żebrowski rozmierzył teren pod projektowaną drogę krzyżową. Podobieństwo tutejszej topografii terenu z krajobrazem Ziemi Świętej pozwoliło Żebrowskiemu nazwać górę Żar Golgotą, wzniesienie pod Lanckoroną Górą Oliwną, lekki pagórek Górą Syjon, wzniesienie pod dzisiejszym Pałacem Piłata Górą Moria, a przepływający potok Skawinkę – Cedronem. Odległości między kaplicami nie zgadzały się Żebrowskiemu z relacjami przestrzennymi z prototypu, dlatego wyznaczył odległości między kaplicami proporcjonalnie do oryginalnych – jerozolimskich. W l. 1605-1617 powstały pierwsze kaplice związane z Męką Pańską i pustelnia Pięciu Braci Polaków z kaplicą Marii Magdaleny, a ich projektantem był złotnik i architekt Paulus Baudarth. Już w czasie pierwszej fazy budowy kaplic, w 1608 r. odprawione zostało nabożeństwo pasyjne z udziałem lokalnej ludności, a w 1611 r. został wydany drukiem pierwszy przeznaczony dla pątników kalwaryjskich podręcznik do nabożeństwa pasyjnego (autorstwa o. Mariana Postękalskiego). W 1612 r. pątnicy otrzymali od papieża Pawła V odpust zupełny za pobożne odprawienie Męki Pańskiej przy kalwaryjskich stacjach pasyjnych, a przed 1613 r. odbyły się pierwsze maryjne nabożeństwa dróżkowe od Grobu Chrystusa do Domku Maryi, zw. Drogą Współcierpienia Matki Bożej oraz procesja w uroczystość Wniebowzięcia NMP na pamiątkę Śmierci, Pogrzebu i Chwały Matki Boskiej. W przedziale 1608-1617 ukształtował się w pełni ceremoniał nabożeństw pasyjnych, związany z istniejącymi już kaplicami. Syn Mikołaja, Jan Zebrzydowski w latach 1623-1641 wybudował kolejne kaplice, które przyczyniły się do powstania w latach 1630-1632 nabożeństwa Dróg Boleści, Pogrzebu i Triumfu Matki Bożej autorstwa o. Mikołaja ze Skalbimierza. W XVII w. został wzniesiony Kościół Trzeciego Upadku i kolejne kaplice: Namaszczenia, Plączących Niewiast, Betsaida. Do 1870 r. trwały budowy ostatnich trzech obiektów: Mostu Anielskiego, Kaplicy św. Jana Nepomucena i Kaplicy Omdlenia Matki Bożej, które nie miały już większego wpływu na ukształtowany ceremoniał misteriów i dróżek kalwaryjskich.

Pierwotny zamiar Zebrzydowskiego przewidywał zabudowę prywatną w przestrzeni pomiędzy kaplicami tak, aby Kalwaria urosła do rangi miasta – polskiej wiernej kopii Jerozolimy. Ludność nie zajęła jednak przestrzeni między kaplicami, a zabudowa indywidualna przeniosła się do powstającego u stóp kompleksu kalwaryjnego miasta (lokowanego w 1617 r.). W 1777 r. Józef Czartoryski zalecił obsadzenie dróżek lipami i kasztanowcami, by oddzielić przestrzeń sakralną od pól uprawnych.

Nabożeństwo dróżek kalwaryjskich jest spuścizną po wycofanych przez Sobór Trydencki dramatyzacjach liturgicznych i jednocześnie odzwierciedleniem idei ruchu kontrreformacyjnego. Dróżki, misteria wielkopostne i procesje są rożnego rodzaju potrydenckimi formami wtajemniczania wiernych w prawdy wiary i służą pogłębianiu religijności. Ceremoniał dróżek jest do dnia dzisiejszego spoiwem całego założenia krajobrazowo-przestrzennego, a wszystkie stosowane środki: teksty ewangeliczne, rozważania, pieśni i praktyki pokutne oraz wpisane w krajobraz naturalny formy plastyczne mają służyć religijnemu przeżyciu. Forma kalwarii i jej rozwiniętego theatri Terrae Sanctae była sposobem przybliżenia pamięci o wydarzeniach z czasów Jezusa, wciągnięcia wiernych do pełniejszego osobistego w nich udziału, a przez to do współ-przeżywania Męki Jezusa.

Z racji, że założenie kalwaryjne w Kalwarii Zebrzydowskiej to nie tylko dziedzictwo materialne, ale również niematerialne, w opisach obiektów pozwoliłem sobie na wprowadzenie informacji zw. z obchodem dróżek kalwaryjskich i rolą omawianych kaplic w ich przebiegu.

Obiekty z kolekcji
photo

kaplica Betsaida

Bugaj

photo

kaplica Brama Wschodnia

Brody

photo

kaplica II Upadek Chrystusa

Bugaj

photo

figura św. Jana Nepomucena

Kalwaria Zebrzydowska

photo

Gradusy

Bugaj

photo

kaplica Aniołów

Bugaj

photo

kaplica Matki Bożej Kalwaryjskiej

Kalwaria Zebrzydowska

photo

kaplica Apostołów Triumfujących

Kalwaria Zebrzydowska

photo

kaplica Cyrenejczyk

Bugaj

photo

kaplica Dom Annasza

Bugaj

photo

kaplica Dom Kajfasza

Bugaj

photo

kaplica Domek Matki Bożej

Bugaj

photo

kaplica św. Jana Nepomucena

Brody

photo

mur obronny z bastionami i kaplicami św. Anny i Matki Bożej Bolesnej

Kalwaria Zebrzydowska

photo

kaplica Namaszczenie

Bugaj

photo

kaplica Obnażenie

Bugaj

photo

kaplica Ogrójec

Brody

photo

kaplica Omdlenia Matki Boskiej

Bugaj

photo

kaplica I Upadku Chrystusa

Bugaj

photo

kaplica Płaczących Niewiast

Bugaj

photo

kaplica Pojmania

Brody

photo

kaplica Pożegnania Chrystusa

Brody

photo

kaplica Serca Maryi

Bugaj

photo

kaplica św. Rafała

Kalwaria Zebrzydowska

photo

kaplica św. Weroniki

Bugaj

photo

kaplica Umieszczenia Tronu

Kalwaria Zebrzydowska

photo

kaplica Uwielbienia Duszy Maryi

Bugaj

photo

kaplica Weselących się Patriarchów

Kalwaria Zebrzydowska

photo

kaplica Włożenia Krzyża

Bugaj

photo

kaplica Wniebowstąpienie

Brody

photo

kaplica Zgromadzenia Apostołów

Brody

photo

kaplica Żydowina

Brody

photo

kapliczka filarowa św.św. Piotra i Pawła

Bugaj

photo

figura św. Józefa

Bugaj

photo

kolumna Konfederatów Barskich

Kalwaria Zebrzydowska

photo

kaplica Grobu Chrystusa

Bugaj

photo

kaplica Grób Matki Boskiej

Brody

photo

kościół III Upadku Chrystusa

Bugaj

photo

kościół Ukrzyżowania

Bugaj

photo

kaplica Wieczernik

Bugaj

photo

krzyż

Bugaj

photo

kaplica Most Anielski

Brody

photo

kaplica Most na Cedronie

Brody

photo

kaplica Pałac Heroda

Bugaj

photo

kaplica św. Marii Magdaleny z Pustelnią Pięciu Braci Polaków

Bugaj

photo

kaplica Znalezienia Krzyża i Pustelnia św. Heleny

Bugaj

photo

kaplica Ratusz Piłata

Bugaj

photo

Dziedziniec Odpustowy tzw. Plac Rajski

Kalwaria Zebrzydowska