Dziedziniec Odpustowy tzw. Plac Rajski, Kalwaria Zebrzydowska
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Dziedziniec Odpustowy tzw. Plac Rajski

Kalwaria Zebrzydowska

photo

Plac Rajski jest iście scenograficzną przestrzenią, inicjującą w charakter celebracji dróżek kalwaryjskich. Umieszczone w jego obrębie figury, krużganki etc. wprowadzają we współ-przeżywanie (uwrażliwiając na każdy z elementów barokowej scenografii kompleksu kalwaryjnego) i stanowią przykład pamiątki przeszłości. Swoim walorem historycznym uwydatniają znaczenie kompleksu kalwaryjnego w społeczeństwie lokalnym i polskim na przestrzeni lat.

Historia

Plac przed kościołem konwentualnym powstaje jako integralny element już w pierwszej fazie budowy klasztoru. Z czasem zaczęto w jego obszarze grzebać zmarłych pątników. Właściwy kształt przestrzeni przed kościołem ustalił się dopiero w toku prac za czasów Magdaleny Czartoryskiej, która powiększyła kościół konwentualny o obecną nawę. Dopiero na początku XIX w. obszar ten aranżowano na plac i nadano mu formę, odpowiadającą obecnej. Wtedy też nazwano cały teren przed kościołem konwentualnym Rajskim Placem. Umieszczone przed 1833 r. w metalowym ogrodzeniu rzeźbione figury (z fundacji właścicieli Suchej – rodu Wielopolskich) zdają się wchodzić w relacje z wkraczającym w przestrzeń dziedzińca odbiorcą. Najbardziej wysunięci po bokach stoją święci polscy, wywodzący się z Zakonu Bernardyńskiego: Szymon z Lipnicy i Jan z Dukli. Kolejno stoją w parze: święci Antoni i Bernardyn ze Sieny, bliżej Bonawentura i Ludwik. Wejścia na Plac Rajski flankują postaci Franciszka z Asyżu i Klary, a na samym środku figury Marii i Jezusa. W 1869 r. ustawiono po prawej stronie placu figurę św. Antoniego jako wotum za ocalenie 62 Bernardynów, a w 1902 r. figurę Franciszka z Asyżu, będącą pamiątką jubileuszu 300-lecia (z fundacji Józefa i Brygidy Pietzków z Górnego Śląska). Fundacja figury przez Ślązaków została odczytana w kontekście jubileuszu jako akt nie tyle religijny, co przede wszystkim polityczny, wynikający z patriotyzmu i rozumiany jako wyraz przywiązania Ślązaków do Kościoła polskiego i Kalwarii. O. Bernard Łubieński w kazaniu powiedział wówczas: „Na jubileusz ten stanęli przedstawiciele wszystkich ziem polskich, można rzec bez przesady, że jest tu jakby Polska cała, niechże wszyscy przy poświęceniu tego pomnika dowiedzą się i to dobrze sobie zapamiętają, że go wystawiła pracowita dłoń naszego brata – Ślązaka”. Poświęcenie figury św. Franciszka miało miejsce w ostatni dzień (31-08-1092 r.) miesięcznego obchodu wielkiego jubileuszu, a dokonał go bp pomocniczy lwowski Joseph Weber. Krótsze ramiona Placu flankują krużganki z ustawionymi w nich drewnianymi konfesjonałami. Duża ilość konfesjonałów przekonuje o pątniczym charakterze kompleksu kalwaryjnego, który jest wynikiem odpustu zupełnego, nadanego przez papieża na wszystkie dni roku pątnikom kalwaryjskim, którzy w celu jego uzyskania muszą wyspowiadać się, przyjąć komunię i odprawić nabożnie dróżki. Całości dopełnia fasada kościoła z herbem jej fundatorki Magdaleny Czartoryskiej oraz gankiem z 1837 r., służącym do odprawiania Mszy św. podczas odpustów i wielkich uroczystości. W 1850 r. i kolejno w l. 1927-1933 poszerzono schody prowadzące do kościoła. W 1868 r. we wnękach fasady umieszczono figury czterech ewangelistów. W 1992 r. wykonano nawierzchnię placu pielgrzymkowego i Placu Rajskiego. Plac pełni nie tylko funkcję przestrzeni poprzedzającej wejście do przestrzeni kościelnej, ale również formę przedsionka przed wkroczeniem w obszar dróżek kalwaryjskich.

Z Placu Rajskiego pątnicy rozpoczynają obchód dróżek kalwaryjskich (gł. Dróżki Pana Jezusa), a jednocześnie przemierzają go na samym końcu przed nawiedzeniem bazyliki po zakończonym nabożeństwie dróżkowym.

Opis

Plac Rajski zlokalizowany jest w obrębie murów klasztornych, pomiędzy placem pielgrzymkowym a kościołem konwentualnym. Wykreślony na planie podłużnego prostokąta plac wydzielają: krużganki (ułożone wzdłuż krótszych boków), fasada ze schodami i metalowe ogrodzenie z galerią figur z kamienia ciosowego (przylegające do dłuższych boków). Przęsła bramy wyznaczają stojące na opracowanych z ciosów kamienia filarach postaci świętych. W środkowym przęśle stoją figury Marii i Jezusa. Od strony Marii stoją kolejno święci: Klara, Ludwik, Bernardyn ze Sieny, Jan z Dukli, a od strony Chrystusa: Franciszek z Asyżu, Bonawentura, Antoni, Szymon z Lipnicy. Pomiędzy przęsłami rozciąga się kamienna balustrada i żelazna krata. Krużganki zostały otwarte do Placu Rajskiego arkadami, wspierającymi się na opracowanych kamieniarsko filarach. Klucze archiwolt arkad podtrzymują proste belkowanie, na którym wspiera się dwuspadowy dach. Obydwa ciągi krużganków nakrywa otwarta więźba dachowa. W krużgankach ustawiono połączone ze sobą drewniane konfesjonały. W przestrzeni placu stoją dwie XIX-wieczne figury słupowe ustawione na jednej linii, o dekoracji neostylowej z rzeźbami św. Franciszka i św. Antoniego z Padwy z twarzami zwróconymi do siebie. W otoczeniu figur znajdują się (ujęte ustawionymi w czworobok ławkami) dwa drzewa, dopełniające symetrycznej zabudowy Placu. Nad Placem góruje fasada, do której otworów wejściowych prowadzą wysokie i szerokie schody z łamanego kamienia. Fasada dwukondygnacyjna jest zwieńczona trójkątnym szczytem i ujęta dwiema flankującymi ją cofniętymi wieżami. Wejście główne ujęto w opracowany kamienny portal, nad którym w kartuszu znajduje się herb Czartoryskich, a nad nim balkon i półkoliste okno z zamontowaną na jego tle figurą Matki Boskiej Anielskiej.

Zabytek dostępny.

Oprac. Mirosław Płonka, OT NID w Krakowie, 15-09-2017 r.

Bibliografia

  • Chadam A. OFM, Zarys dziejów Kalwarii Zebrzydowskiej. Kalwaria Zebrzydowska 1984.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce. Powiat Wadowicki, oprac. J. Szablowski. T. 1, z.14, Warszawa 1953.
  • Łepkowski J., Kalwarya Zebrzydowska i jej okolice. Kraków 1850.
  • Mitkowska A., Czynnik tradycji miejsca w kreowaniu krajobrazów kalwaryjskich (szkic problematyki) [w:] Geografia i sacrum, red. B. Domański, S. Skiba. Kraków 2005, s. 329-335.
  • Mitkowska A., Kalwarie europejskie jako pielgrzymkowe ogrody pamięci. „Czasopismo techniczne”, z. 7, 2012.
  • Mitkowska A., Kompozycja przestrzenna Kalwarii Zebrzydowskiej. „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, t. XX, z. 2, 1975.
  • Murawiec W., Kalwaria Zebrzydowska. Informator-przewodnik po zabytkach architektury sakralnej. Nr 1, wyd. III, Kalwaria Zebrzydowska 1987.
  • Wyczawski H. OFM, Dzieje Kalwarii Zebrzydowskiej. Kraków 1947.
  • Zabytki sztuki w Polsce. Małopolska, red. W. Bałus, D. Popp. Warszawa 2016, s. 507-509.
  • Zinkow J., Wokół Kalwarii Zebrzydowskiej i Lanckorony. Przewodnik monograficzny. Kalwaria Zebrzydowska 2000.

Informacje ogólne

  • Chronologia: pocz. XIX w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Kalwaria Zebrzydowska
  • Lokalizacja: woj. małopolskie, pow. wadowicki, gmina Kalwaria Zebrzydowska - miasto
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy