Historia 

Stacja w Kańczudze została otwarta 6 września 1904 roku. Stacja ta była jedną z najważniejszych stacji na linii kolejki Przeworsk – Dynów. Zlokalizowano na niej punkt obrządzania parowozów z kanałem oczystkowym służącym do szlakowania i żurawiem wodnym do nawadniania lokomotyw. Wodę trakcyjną czerpano z drewnianej, parterowej stacji wodnej wyposażonej w pompę tłokową pompującą wodę ze studni kopanej zlokalizowanej w dolinie rzeki Mleczki. Nie ma informacji o uszkodzeniu stacji wodnej podczas I wojny światowej przez wycofujące się w maju 1915 roku wojska rosyjskie. Także podczas II wojny światowej stacja nie została uszkodzona. Po wyzwoleniu ruch kolejowy wznowiono pierwszego sierpnia 1944 roku. Na początku października 1947 roku kolejkę upaństwowiono. W 1953 roku zlikwidowano dotychczasową stację wodną i wzniesiono istniejącą do dzisiaj wieżę ciśnień o konstrukcji z muru pruskiego, zaopatrzoną w dwa zbiorniki napełniane za pomocą pompy odśrodkowej napędzanej silnikiem elektrycznym.

Wieża ciśnień funkcjonowała do 1983 roku, kiedy wycofano na kolejce trakcję parową. W 1991 roku zespół dworca w Kańczudze z wieżą ciśnień wraz z całą kolejką został wpisany do rejestru zabytków, co uchroniło go  przed likwidacją. Pierwszego stycznia 2002 roku PKP wyłączyły kolejkę ze swoich struktur i zwolniły całą załogę. W tym samym roku linię kolejową przejęło Starostwo Powiatowe w Przeworsku. Operatorem zostało Stowarzyszenie Kolejowych Przewozów Lokalnych z Kalisza, które reaktywowało przewozy turystyczne i towarowe. W 2012 roku eksploatację przejął Powiatowy Zarząd Dróg w Przeworsku. W latach 1922-2023 przeprowadzono szeroko zakrojone prace remontowe wieży ciśnień w Kańczudze.

Obiekt został nagrodzony w 50. edycji konkursu Zabytek Zadbany w 2025 roku w kategorii zabytki techniki (w tym budownictwo przemysłowe i inżynieryjne).

Opis 

Wieża ciśnień w Kańczudze znajduje się naprzeciw budynku dworca kolejowego, po południowo-wschodniej stronie torów stacyjnych. Zlokalizowana jest w km 14,7+06 linii kolejowej Przeworsk – Dynów. Wieża ciśnień jest budynkiem piętrowym o konstrukcji z muru pruskiego, na rzucie prostokąta. Szkielet wieży z krawędziaków o przekroju 14/14 cm, wypełnienie murem z cegły pełnej. Dach dwuspadowy, kryty dachówką ceramiczną zakładkową, z wysuniętymi okapami. Szczyty oszalowane deskami z ozdobnymi zakończeniami. Elewacja frontowa 3-osiowa z prostokątnymi, 8-kwaterowymi oknami; w osi elewacji 2-skrzydłowe drzwi ramowo-płycinowe z oszkloną górną częścią. Elewacja tylna 3-osiowa z analogicznymi oknami na obu kondygnacjach. Elewacje szczytowe bez otworów okiennych i drzwiowych. Nad drzwiami zamontowana jest odnowiona, oryginalna lampa elektryczna. Wewnątrz zachowane jest wyposażenie. Na drugiej kondygnacji umieszczone są dwa stalowe zbiorniki w formie kadzi z rurociągami poprowadzonymi w dół poprzez kondygnację parteru. Na parterze umieszczona jest pompa zasilająca i piec ogrzewczy.

Zabytek można oglądać z zewnątrz bez ograniczeń. Zwiedzanie wnętrza po uzgodnieniu z kierownictwem kolejki.

Autor noty: Opr. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 30-01-2024 r.