Zespół urbanistyczny Starego Miasta w obrębie fortyfikacji, Zamość
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zespół urbanistyczny Starego Miasta w obrębie fortyfikacji

Zamość

photo

Historyczny zespół miasta Zamościa w zasięgu obwarowań z XIX w. został uznany za pomnik historii w 1994 r. To prywatne miasto-twierdza kanclerza wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego jest doskonałą realizacją koncepcji XVI-wiecznego miasta idealnego. Jego układ przestrzenny oparty na włoskiej renesansowej teorii urbanistycznej jest przejawem symbolicznego myślenia o strukturze miejskiej traktowanej jako spójny, kompletny i harmonijnie działający organizm. Symbolika ta w pełni obrazowała rangę i charakter Zamościa projektowanego jako centrum administracyjne rozlicznych i sprawnie zarządzanych dóbr Jana Zamoyskiego, od 1589 roku o statusie rodowej ordynacji. Zastosowanie przez padewskiego architekta Bernardo Morando siatki modularnej, w którą wpisane zostały wszystkie elementy zespołu przestrzenno-architektonicznego, było rozwiązaniem nowatorskim, podobnie jak ścisłe sprzężenie rezydencji kanclerza z miastem i opasanie ich wspólnymi fortyfikacjami, co nie miało w tym czasie analogii w Europie. Zamość zwany był w czasach I Rzeczypospolitej „Padwą Północy” przez wzgląd na włoski rodowód jego urbanistycznej koncepcji, urodę renesansowej architektury, jak i ambicje Jana Zamoyskiego - wychowanka uniwersytetu w Padwie - uczynienia zeń ważnego ośrodka akademickiego, szczycącego się wysokim poziomem nauczania. Nowoczesny system fortyfikacji miasta został w 1. tercji XIX w. rozbudowany, stanowiąc dziś cenny dokument przemian w architekturze militarnej.

Historia

Zamość założony został na „surowym korzeniu” jako prywatna inicjatywa Jana Zamoyskiego. Akt fundacji pochodzi z 1580 r., choć pierwsze działania w terenie podjęto już rok wcześniej. Nadworny architekt kanclerza Bernardo Morando, wykorzystując założenia włoskiej koncepcji citta ideale inspirowanej renesansową filozofią antropocentryzmu, opracował projekt planu miasta oraz wszystkich ważniejszych budowli: rezydencji fundatora, świątyń, ratusza, wzorcowych domów dla mieszczan, bram miejskich, arsenału i nowoczesnych fortyfikacji bastionowych. Zabudowa powstała w ciągu 20 lat (uzupełniana i wymieniana w XVII i XVIII w., bez naruszania pierwotnej struktury przestrzennej). Położony na szlaku komunikacyjnym Lublin-Lwów, Zamość miał czerpać duże dochody z wymiany handlowej prowadzonej m.in. przez Ormian, Greków i Żydów, którzy uzyskali od kanclerza Zamoyskiego przywileje na osiedlanie się, tworzenie własnych gmin i budowanie świątyń. W XVII w., w okresie swojego największego rozwoju, miasto miało charakter wielonarodowy, wielowyznaniowy; działała tu czwarta pod względem wielkości wyższa uczelnia Rzeczypospolitej, zwana Akademią Zamojską. W połowie stulecia twierdza była oblegana bez skutku przez wojska Bohdana Chmielnickiego, następnie przez wojska szwedzkie pod dowództwem Karola X Gustawa. Straty gospodarcze przyczyniły się to stopniowej utraty znaczenia Zamościa, w tym także samej uczelni na skutek obniżenia poziomu nauczania (zlikwidowana ostatecznie w 1784 r.). W 1821 r. twierdza Zamość została odsprzedana przez Zamoyskich rządowi Królestwa Polskiego, otrzymując status „twierdzy krajowej”. W latach 1821-1831 poddano ją generalnej modernizacji pod kierunkiem wybitnego fortyfikatora gen. Jana Mallet-Malletskiego. Historyczne budowle Zamościa utraciły wówczas w znacznym stopniu cechy pierwotne. Wysiedlona z centrum miasta ludność cywilna osiadła na dawnym Przedmieściu Lwowskim, gdzie utworzono Nową Osadę, późniejsze Nowe Miasto. W 2. poł. stulecia twierdzę skasowano jako przestarzałą. Proces odbudowy niszczejących fortyfikacji zapoczątkowano już w okresie międzywojennym, gdy wzrastała świadomość wyjątkowej wartości kulturowej Zamościa, co potwierdzone zostało oficjalnym uznaniem go w 1936 r. za zabytek i objęciem ścisłą ochroną konserwatorską. W 1992 r., po przeprowadzonej wcześniej kompleksowej restauracji, historyczny zespół miasta wpisany został na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Opis

Najstarsza renesansowa część Zamościa, zachowana do dziś w dużym stopniu, jest niewielka - w obrębie pierwotnych bastionowych umocnień wraz z dawną rezydencją kanclerza Zamoyskiego zajmuje około 24ha. Otacza ją szeroki pas rozbudowanych i zmodernizowanych w XIX w. fortyfikacji i przedpola. Miasto ma kształt pięcioboku wypełnionego regularną, szachownicowo rozplanowaną i stylistycznie jednorodną zabudową. Układ urbanistyczny zasadza się na jego sprzężeniu z rezydencją Zamoyskich, otoczoną niegdyś własnym wewnętrznym obwarowaniem bastejowym. Z niej wyprowadzona została oś podłużna układu w postaci głównej arterii komunikacyjnej. Zgodnie z XVI-wieczną antropomorficzną wykładnią był to kręgosłup całego organizmu połączony z głową, czyli rezydencją właściciela. Pierwsza arteria prostopadła do głównej osi zamknięta została na końcach gmachami kolegiaty i uniwersytetu, jako strefa życia duchowego i intelektualnego (serce i płuca organizmu). Druga arteria poprzeczna, łącząca główny plac, czyli Rynek Wielki z ratuszem, z dwoma mniejszymi placami - Wodnym i Solnym, to strefa życia gospodarczego(symboliczne trzewia).

Rynek Wielki był centralnym salonem miasta. Zabudowa pierzei otrzymała reprezentacyjną formę architektoniczną w postaci piętrowych, podcieniowych kamienic. Ich dekorowane fasady są efektem połączenia wzorów włoskich z elementami lokalnymi, jak wysokie, rozbudowane attyki (częściowo rekonstruowane w latach 1978-1980). Szczególnymi walorami artystycznymi odznaczają się kamienice ormiańskie, spośród których najlepiej zachowana i najbogatsza pod względem dekoracji jest tzw. kamienica „Pod Aniołem” . Jej wnętrze kryje oryginalne belkowe stropy, polichromie ścienne oraz unikatową kamienną oprawę rzeźbiarską okien. Ratusz wkomponowany został w północną pierzeję rynku. Pierwszy z końca XVI w. był stosunkowo niewielkim budynkiem; obecny powstał w latach 1639-1652 wg proj. następców Bernarda Moranda - Jana Jaroszewicza i Jana Wolffa. W następnym stuleciu (1767-1770) od frontu dostawiono monumentalne, dwuskrzydłowe schody wsparte na arkadach, a wieżę zwieńczono wysokim barokowym hełmem. Dawna kolegiata, dziś katedra pw. Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Ap., usytuowana jest na południowy zachód od rynku. Zaliczana do najwspanialszych zabytków architektury sakralnej późnego renesansu w Polsce, wzorowana była na kościołach pn. Włoch. We wnętrzu zachowane są na sklepieniach oryginalne sztukaterie. Późnobarokowa dzwonnica-brama kościoła ma obecnie wyraz klasycystyczny - efekt późniejszej przebudowy. Oprócz katolickich kościołów klasztornych wzniesionych w XVII w. (franciszkanów, reformatów, klarysek) w Zamościu istniały też świątynie innych wyznań. Najcenniejszym zachowanym obiektem jest późnorenesansowa bożnica znajdująca się w pobliżu ratusza. Po przeciwnej stronie kolegiaty oś widokową zamyka gmach akademii z l. 1639-1648. Podczas zamiany budynku w XIX w. na koszary wojskowe znacznie zubożono jego wygląd, skuwając detal architektoniczny. Podobny los spotkał rezydencję Zamoyskich, jak i inne zabytki miasta. Spośród obiektów architektury militarnej do najstarszych należy Arsenał zaprojektowany przez Bernarda Morando jako prywatna zbrojownia fundatora. Obecny gmach pochodzi z około 1630 r. (kilkakrotnie przebudowywany). Masywne bastionowe umocnienia Zamościa otwierały się ku głównym szlakom komunikacyjnym trzema bramami o funkcjach reprezentacyjno-obronnych: Lubelską, Lwowską i Szczebrzeszyńską. Z okresu XIX-wiecznej rozbudowy umocnień zachowały się dwa nadszańce usytuowane po północnej stronie miasta. Z tego czasu pochodzi też Rotunda - kolista działobitnia, silnie wysunięta na południowy zachód, połączona z miastem przejściem obronnym na grobli. Dziś pełni ona funkcję muzeum martyrologicznego, upamiętniającego istniejący tu podczas II wojny św. obóz zagłady.

Dostęp do większości obiektów zabytkowych - ograniczony.

Oprac. A. Kucińska-Isaac, Ewa Prusicka-Kołcon, OT NID w Lublinie, 8.12.2014 r.

 

Bibliografia

  • Czterysta lat Zamościa, pod red. J. Kowalczyka, Wrocław-Łódź 1983
  • Herbst S., Zachwatowicz J., Twierdza Zamość, Warszawa 1936
  • Herbst S., Zamość, Warszawa 1954
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, oprac. J.Z. Łoziński, J.A. Miłobędzki, B. Wolff, mps IS PAN, Warszawa 1953
  • Kędziora A., Dawna architektura i budownictwo Zamościa, Zamość 1990
  • Kędziora A., Encyklopedia miasta Zamościa, Chełm 2000.
  • Kowalczyk J., Zamość. Przewodnik, Warszawa, wyd. I (1975), wyd. II (1977), wyd. III (1995)
  • Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, 1980, t. XXV, z.2 (w całości poświęcony Zamościowi z okazji 400-lecia założenia miasta)
  • Myśliński K., Zamość i Zamojszczyzna w dziejach i kulturze polskiej, Zamość 1969
  • Witusik A. A., O Zamoyskich, Zamościu i Akademii Zamojskiej, Lublin 1978
  • Zarębska T., Zamość - miasto idealne i jego realizacja, /w:/ Zamość miasto idealne, pod red. J. Kowalczyka, Lublin 1980

Informacje ogólne

  • Rodzaj: układ przestrzenny
  • Chronologia: 1580
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Zamość
  • Lokalizacja: woj. lubelskie, pow. Zamość, gmina Zamość
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy