Akademia Zamojska, ob. siedziba Liceum Ogólnokształcącego im. Jana Zamoyskiego, Zamość
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Akademia Zamojska, ob. siedziba Liceum Ogólnokształcącego im. Jana Zamoyskiego

Zamość

photo

Obiekt powstały w okresie największego rozkwitu Zamościa w 1 poł. XVII w. Był siedzibą Akademii Zamojskiej założonej w 1594 r. - trzeciej, po krakowskiej i wileńskiej, wyższej uczelni i pierwszej prywatnej szkoły dla młodzieży szlacheckiej w ówczesnej Rzeczypospolitej. Zachował wzorcowe rozplanowanie wczesnobarokowe i stanowi wybitne osiągnięcie XVII-wiecznej architektury szkolnej w Polsce.

Historia

Budynek d. Akademii powstał w 1593 r., pierwotnie jako niewielki obiekt w obrębie dzisiejszego skrzydła wschodniego. Akademia została otwarta w 1594 r. z inicjatywy Jana Zamoyskiego, przy czynnej współpracy Szymona Szymonowica. Uroczysta inauguracja odbyła się 5 marca 1595 r. Obecny czworoboczny gmach z wewnętrznym dziedzińcem powstał w latach 1639-48 z fundacji Tomasza i Katarzyny z Ostrogskich Zamoyskich, wg proj. m.in. Andrea dell’ Aqua w stylu wczesnobarokowym na wzór kolegiów jezuickich. Budynek pierwotnie mieścił sale wykładowe, stancje, mieszkania profesorskie, bibliotekę i drukarnię. W latach 1752–1765 na polecenie Jana Jakuba Zamoyskiego znacznie go przebudowano w stylu późnego baroku i rokoka wg proj. Jana Andrzeja Bema i Jerzego de Kawe. Wtedy też powstała polichromia wykonana przez J. Siarczyńskiego, usunięto attyki i zbudowano dach mansardowy. Elewacje uzyskały ciepłą jasnożółtą kolorystykę z czerwonymi lizenami i płycinami między i podokiennymi. W 1784 r. Akademia uległa kasacie i została zastąpiona Liceum Królewskim. Po przeniesieniu go w 1811 r. do Szczebrzeszyna, budynek zamieniono na koszary wojskowe i do likwidacji twierdzy w 1866 r. stacjonowało w nim wojsko. Adaptacji na koszary dokonał gen. J. Mallet-Malletski ok. 1825 r. Skuto wtedy m.in. ozdobne gzymsy, portale, obramienia okienne, dekoracyjny fryz oraz zamurowano arkady na dziedzińcu. W tej formie budynek przetrwał do naszych czasów. Od 2 poł. XIX w. do chwili obecnej nadal użytkowany jest przez szkołę. Po II wojnie św. przeprowadzono wielokrotne remonty: 1958, 1978, 1984, 1999-2000 W l. 40.XX w. przebudowano portal od strony ul. Akademickiej wg proj. A. Klimka.

Opis

Gmach d. Akademii położony w północno zachodniej części Starego Miasta, przy zbiegu ulic Akademickiej i Pereca, od wsch. sąsiadujący z Rynkiem Solnym i kościołem poreformackim, wczesnobarokowy, powstały z rozbudowy późnorenesansowego obiektu. Założony został na rzucie czworoboku zbliżonym do kwadratu, z dziedzińcem wewnątrz, od pn. z niewielką kwadratową przybudówką. Uwagę zwraca przy narożu pd.-zach. masywna skarpa. Budynek murowany jest z cegły i obustronnie tynkowany, dwukondygnacyjny, częściowo podpiwniczony pod skrzydłem wschodnim, z dwuspadowym niskim dachem krytym blachą. Elewacje budynku regularne, dwukondygnacyjne, rozdzielone profilowanym gzymsem, zwieńczone gzymsem koronującym, w narożach ograniczone szerokimi pilastrami. Osie pionowe wyznaczają otwory okienne i wejściowe. Analogiczne w formie okna posiadają profilowane podokienniki. Otwory okienne i drzwiowe są drewniane, współczesne. Elewację zachodnią wyróżnia główne wejście do budynku zaakcentowane portalem z napisem na wysokości nadproża: „ACADEMIA ZAMOSCIENSIS MDXCIV-MDCCLXXXIV” oraz tablice wmurowane w ściany elewacji, poświęcone Sz. Szymonowicowi i M. Ratajowi. Elewacje dziedzińca wewnętrznego noszą ślady po zamurowanych arkadach. Wejścia do budynku rozmieszczone są na osiach skrzydeł. We wnętrzu budynku widać tendencję do symetrii i osiowości, z krzyżowym układem komunikacyjnym. Skrzydła wsch. i zach. budynku są dwutraktowe, pd. i pn. – trzytraktowe ze sklepionymi krzyżującymi się korytarzami, które biegną wzdłuż osi podłużnych i poprzecznych, układ pomieszczeń w amfiladzie. Do komunikacji między kondygnacjami służą szerokie i strome schody w klatkach schodowych przesklepionych kolebkowo. Pierwotne wyposażenie budynku nie zachowało się.

Dostęp do zabytku ograniczony. Wnętrze dostępne po uzgodnieniu.

Oprac. Ewa Prusicka-Kołcon, OT NID w Lublinie, 20.10.2014 r.



Bibliografia

Informacje ogólne

  • Rodzaj: budynek użyteczności publicznej
  • Chronologia: 1593
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Akademicka 1, Zamość
  • Lokalizacja: woj. lubelskie, pow. Zamość, gmina Zamość
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy