Funkcja czasowo wyłączona. Zapraszamy wkrótce.

Zespół kościoła jezuickiego pw. św. Ignacego, Przemyśl
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Zespół kościoła jezuickiego pw. św. Ignacego

Przemyśl

photo

Zespół kościoła i kolegiów Jezuicki jest cennym przykładem architektury barokowej. Ze względu na swoje eksponowane położenie o posiada bardzo duże walory widokowe. Jest jednym z trzech przykładów założeń jezuickich na terenie województwa. Z zespołem związana jest postać św. bpa Józefa Pelczara, który przyczynił się do uratowania kościoła (groziła mu rozbiórka).

Historia

Jezuici przybyli do Przemyśla w 1610 r. Budowę obecnie istniejącej, świątyni przeprowadzono w latach 1627-1671 prawdopodobnie wg proj. Giacomo Briano, przy realizacji i modyfikacji Jakuba Solariego. Kolegium rozpoczęto budować w 1647 r. i trwało to etapami do 1757 roku. Kolejny budynek tzw. Nowe Kolegium powstało od ok. 1709 do 1724 roku. W 1714 kościół wzmocniono przyporami. Zniszczony w 1737 r. przez trąbę powietrzną (m.in. zawaliły się górne kondygnacje wież). Wg proj. Józefa Degana w latach 1769-1772 obudowano wieże, zmieniono szczyt elewacji frontowej oraz powstały nowe okna nawy głównej. W 1773 r. nastąpiła kasata zgromadzenia, byli jezuici dalej obsługiwali kościół, który był wtedy świątynią szkolną. W budynkach Kolegium i Nowego Kolegium rozpoczęło działalność gimnazjum, a w 1820 r. szkoła wojskowa (Kolegium). W tym samym roku (1820) częściowo zawaliły się empory kościoła, w następstwie czego kościół został zamknięty i przeznaczony na magazyn wojskowy. W 1840 r. rozebrano sygnaturkę, a od 1855 budowla była nieużytkowana. Wcześniej, w 1846 r. Nowe Kolegium rozbudowano o drugie piętro. W 1903 r. podjęta została decyzja o rozbiórce kościoła. W wyniku interwencji ówczesnego konserwatora oraz bpa przemyskiego Józefa Sebastiana Pelczara zmieniono zamiar. Kościół wraz z kolegium został przekazany kurii. Świątynia została odrestaurowana, w dużej mierze dzięki wsparciu finansowemu Pelczara. Prace były prowadzone w latach 1903-1904 wg proj. Stanisława Majerskiego i pod jego kierunkiem. Ołtarz główny, jeden z ołtarzy bocznych, ambona zostały wykonane w warsztacie Ferdynanda Majerskiego. Kościół konsekrowany w 1904 r. pw. Najśw. Serca Jezusa, był kościołem filialnym katedry i pełnił funkcję kościoła garnizonowego. W Kolegium miała siedzibę drukarnia, mieściły się w nim mieszkania oraz od 1908 r. Muzeum Diecezjalne. W 1941 r. świątynia została częściowo zniszczona, a budynek Nowego Kolegium spłonął. Od 1956 r. kościół dalej pełni funkcję kościoła garnizonowego. W 1959 r. budynek Nowego Kolegium był ruiną, z której ocalały mury obwodowe. Odbudowa nastąpiła w latach 1960-1962, wtedy też dach dwuspadowy został zmieniony na obecny trójpołaciowy. W 1991 r. świątynia przekazana przez papieża Jana Pawła II grekokatolikom na cerkiew katedralną. Od 1996 r. sobór archikatedralny. W latach 1996-1999 przeprowadzono generalny remont kościoła połączony z nową aranżacją wnętrza. Ołtarz główny, ambona zostały przeniesione do kościoła Benedyktynek w Jarosławiu, natomiast do wnętrza wprowadzono ikonostas z cerkwi w Lubaczowie, który znajdował się w zbiorach tamtejszego Muzeum Kresów. W latach 2007-2009 wykonano generalny remont budynku Kolegium (wcześniej Muzeum przeniosło się do nowej siedziby) i obecnie pełni on funkcję edukacyjną.

Opis

Stare miasto Przemyśla jest zlokalizowane na północnym stoku wzgórza opadającego w kierunku Sanu. Opisywany kompleks zlokalizowano na północy, powyżej, Rynku. Zespół został założony na sztucznie rozplanowanym terenie, który opadał w kierunku północnym. Od półnicy ograniczony ul. Katedralną, od wschodu pl. T. Czackiego, od południa ul. Karmelicką. Od zachodu zabudowa. W centrum założenia znajduje się kościół założony na osi zbliżonej do osi północ-południe. (dostosowany do osi ul. Asnyka, na której przedłużeniu znajduje się wejście do kościoła). Do prezbiterium świątyni dobudowano kolegium, które razem z nią tworzą literę T. Tzw. Nowe Kolegium dostawiono do północnej części zachodniej elewacji kościoła i założono wzdłuż ul. Kapitulnej.

Kościół barokowy. Założony na planie prostokąta. Północne przęsło chóru/kruchty flankowane klatkami schodowymi umieszczonymi w wieżach. Korpus trójnawowy, trójprzęsłowy. Prezbiterium na przedłużeniu nawy głównej, trójprzęsłowe, prostokątne. Po bokach prezbiterium, kaplice na przedłużeniu naw bocznych i dwa pomieszczenia pomocnicze. Kościół bazylikowy o zwartej bryle, z parą wież wtopionych w elewację frontową. Wieże trójkondygnacyjne przekryte spłaszczonymi cebulastymi hełmami o wysokich ażurowych latarniach. Nawa główna i prezbiterium przekryte wspólnym dwuspadowym dachem z sygnaturką. Nad nawami bocznymi, na całej długości kościoła, dodatkowa kondygnacja przekryta dachem pulpitowym. Świątynia została wybudowana z cegły i kamienia oraz obustronnie otynkowana. Elewacja frontowa (północna) dwuwieżowa. Dwie pierwsze kondygnacje wspólne dla wież i kościoła; obie dekorowane zdwojonymi pilastrami podtrzymującymi gierowane belkowanie. Na osi przyziemia otwór drzwiowy z podwójnym portalu. W drugiej kondygnacji monogram IHS, dwie rzeźby świętych umieszczone w niszach. Szczyt elewacji ograniczony spływami wolutowymi, a zwieńczony formą korony z krzyżem. Trzecia kondygnacja wież również dekorowana zdwojonymi pilastrami oraz wklęsłym, i wypukłym belkowaniem. Elewacje boczne naw bocznych wzmocnione przyporami, o skromnym detalu architektonicznym. Nawa główna dzielona pilastrami, zwieńczona belkowaniem, a otwory okienne w profilowanych opaskach. Podobnie dekorowane prezbiterium (bez pilastrów). Elewacja południowa dekorowana płyciną w profilowanej opasce, zakończona trójkątnym szczytem. Wnętrze stanowi wspólna przestrzeń wysokiej nawy i prezbiterium oraz naw bocznych niskich i wąskich, zakończonych kaplicami. Pierwotnie nad nawami empory - obecnie widoczne w postaci blend okiennych. Ściany nawy głównej dzielone jońskimi półfilarami w wielkim porządku podtrzymującymi wydatne, gierowane belkowanie wydzielające partię sklepienia. Nawa główna otwarła na boczne oprofilowanymi arkadami z wolutowymi kluczami, nad nimi widoczne blendy po emporach. Sklepienie kolebkowe na gurtach, z lunetami. Nawy boczne dzielone na przęsła arkadami na pilastrach, dekorowane gzymsem kordonowym. Wejścia do kaplic obramione portalem zwieńczonym przerwanym naczółkiem trójkątnym z owalnym kartuszem w centrum. Nawy boczne i kaplice przekryte sklepieniami krzyżowymi. Z wyposażenia kościoła zachowały się dwa neobarokowe ołtarze boczne (po 1904 r. m.in. z warsztatu Ferdynanda Majerskiego), tablice epitafijne św. Józefa Sebastiana Pelczara oraz bp Karola Józefa Fischera. W związku z przemianowaniem na cerkiew we wnętrzu ustawiony został ikonostas (k. XVII w., poszerzony), pojawiły się obrazy, malowidła ścienne i pojedyncze witraże związane z tym obrządkiem.

Kolegium założone na planie prostokąta z ryzalitem w zachodniej części południowej elewacji oraz z niewielkim ryzalitem i skrzydłem w części wschodniej. Budynek dwutraktowy, z korytarzem wzdłuż pn. ściany oraz centralnie umieszczoną klatką schodową. Bryła o charakterze horyzontalnym, od południa urozmaicona narożnym ryzalitem zachodnim, skrzydłem wschodnim; pomiędzy skrzydłem a korpusem niewielki ryzalit. Budynek składa się z trzech kondygnacji naziemnych. Korpus kryty dachem dwuspadowym z licznymi lukarnami o daszkach pulpitowych. Nad ryzalitem zach. i skrzydłem wsch. dachy trójpołaciowe. Elewacje kolegium o podziale ramowym, zwieńczone gzymsem podokapowym. We wnętrzu po kompleksowym remoncie zachowano sklepienia kolebkowe z lunetami, odkryto i przeprowadzono malowideł ściennych z pocz. XX w. i z lat 30 XX w.

Nowe Kolegium barokowe. Wybudowane na planie prostokąta, dwu i pół traktowe. Posiada dwie klatki schodowe, główną w centrum i boczną w południowo-wschodnim narożniku. Zwarta bryła został przekryta dachem trójspadowym z licznymi lukarnami o podobnych daszkach. Pierwsza i druga kondygnacja przyziemia elewacja frontowej (południowej) w wielkim porządku, dzielona pilastrami, zdwojonymi w narożnikach, podtrzymującymi wydatne belowanie wyraźnie odcinające trzecią kondygnację. Otwory okienne w płycinach, podobnie jak w trzeciej kondygnacji, która zwieńczona wydatnym gzymsem podokapowym. Podobnie dekorowana elewacja południowa. Elewacja zachodnia dekorowana gzymsami. Wnętrza współczesne.

Dostęp do zabytku ograniczony. Obiekt dostępny z zewnątrz. Ewentualna możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Oprac. Beata Kuman, 14.12.2014 r.

Bibliografia

  • Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, tzw. karta biała, Przemyśl, Kościół katedralny p.w. Najświętszego Serca Jezusowego, d. garnizonowy, d. Jezuitów, oprac. Z. Pastuszek, 1993 r. (Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Przemyślu)
  • Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, tzw. karta biała, Przemyśl, Kolegium jezuickie, oprac. Z. Kostka-Bieńkowska, 2007 r. (Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Przemyślu)
  • Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, tzw. karta zielona, Przemyśl, Po-jezuickie zabudowania klasztorne - dawna szkoła, oprac. H. Świątek, 1959 r. (Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Przemyślu)
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, Seria Nowa, t. X Miasto Przemyśl, cz. 1 Zespoły sakralne, oprac. Piotr Krasny, Jakub Sito, Warszawa 2004.
  • „Podkarpacki Biuletyn Konserwatorski”, T. 3, cz. 2 Wykaz prac konserwatorskich i remontowo-konserwatorskich wykonanych w latach 2007-2010 przy obiektach zabytkowych z terenu województwa podkarpackiego, Schild M., Zając I. (oprac.), pod kierunkiem Stojak G. (red.), Przemyśl 2011.
  • Podubny B., Stanisław Kostka Majerski [w:] (red.) L. Fac, T. Pudłocki, A. Siciak Przemyski słownik biograficzny, t. 2, Przemyśl 2011.
  • Podubny B., Ferdynand Gerard Majerski [w:] (red.) L. Fac, T. Pudłocki, A. Siciak Przemyski słownik biograficzny, t. 2, Przemyśl 2011.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1627-1671
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Katedralna 1-3, Przemyśl
  • Lokalizacja: woj. podkarpackie, pow. Przemyśl, gmina Przemyśl
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

uzupełnij dane tego obiektu

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy