Historia

Budynek dworca w Przemyślu wzniesiono w latach 1859-1860 równocześnie z budową linii kolejowej z Krakowa do Lwowa przez C.K. Uprzywilejowaną Kolej Galicyjską Karola Ludwika. W 1872 roku Przemyśl połączono linią kolejową przez Karpaty z Węgrami. Dworzec przebudowano w stylu neobarokowym i rozbudowano w 1895 roku, nadając mu bogatą formę architektoniczną. Dobudowano aneksy mieszczące zaplecze restauracji i bagażownię. W końcu XIX wieku dobudowano budynek administracyjny. Wzdłuż elewacji północnej zbudowano zadaszony peron. Zlikwidowano ryzality od strony północnej oraz wieże. Nad częściami piętrowymi, w miejscu szczytów, zbudowano attyki. Budynek otrzymał efektowny, neobarokowy wystrój elewacji, a pomieszczenia ogólnodostępne dekorację sztukatorską i polichromie. Na dworcu wielokrotnie gościli wysocy przedstawiciele Monarchii Austro-Węgierskiej z cesarzem Franciszkiem Józefem I na czele, wizytującym budowaną w Przemyślu twierdzę. W 1922 roku wykonano kapitalny remont budynku i nadbudowano o jedno piętro zaplecze restauracji. W latach 2010-2012 dworzec przeszedł szeroko zakrojone prace konserwatorskie i remontowe.

Opis

Budynek dworca usytuowany jest przy Placu Legionów, tworząc jego północną pierzeję. Budynek dworca, po przebudowie z 1895 roku otrzymał neobarokową formę architektoniczną, nawiązującą do architektury pałacowej. Dworzec wzniesiono na rzucie wydłużonego prostokąta, z częściowym podpiwniczeniem. Bryła złożona jest z trzech wyższych, piętrowych części, wysuniętych na południe w formie ryzalitów. Część centralna mieszcząca hall kasowy jest wyższa, szersza i bardziej wysunięta od dwóch pozostałych. Części te przykryte są czterema spadowymi dachami, częściowo zasłoniętymi attykami. W osiach częściach wyższych (od strony południowej), powyżej attyki, znajdują się szczyty w formie lukarn, przykryte dwoma spadowymi daszkami. Części wyższe połączone są parterowymi łącznikami z dachami dwuspadowymi, od strony południowej z lukarnami. Do części zachodniej, mieszczącej restaurację, dobudowany jest jednopiętrowy aneks, węższy i niższy od restauracji, przykryty dachem trzy-spadowym. Podobny, niższy aneks po stronie wschodniej z mezzaninem, połączony jest wąską przewiązką z trzy kondygnacyjnym budynkiem administracyjnym.

Dworzec zbudowany jest z cegły na zaprawie wapienno-cementowej, otynkowany, w piwnicach ściany kamienno-ceglane, cokoły z piaskowca, stropy drewniane oraz drewniane na dźwigarach stalowych. Nad piwnicami są sklepienia kolebkowe i odcinkowe na belkach stalowych. Więźba dachowa drewniana płatwiowo-stolcowa, pokrycie dachowe pierwotnie z blachy miedzianej, po remoncie tytanowo-cynkowej na deskowaniu pełnym.

Elewacja frontowa (południowa): okół kamienny, ściany z pasami wykonanymi w tynku, podzielone wertykalnie boniowanymi, rustykowanymi lizenami. Część dwukondygnacyjna na osi budynku cechuje się najbogatszym wystrojem architektonicznym: profilowane opaski otworów drzwiowych i okiennych, pulpitowy dach nad wejściami wsparty na stalowych, kutych, ozdobnych wspornikach, fryz obiegający elewację z rombową dekoracją w płycinach i wysuniętymi cokołami pilastrów z boniami diamentowymi, w kondygnacji piętra półkolumny z głowicami korynckimi, belkowanie, gzyms z ząbkowaniem i kroksztynami, balustradowa attyka z tralkami i datą 1895 na osi, szczyt w formie ozdobnej lukarny z okrągłym otworem, w którym umieszczony jest zegar.

W elewacjach skrajnych, pięcio-osiowych, części wyższe podobne są do części środkowej z uproszczoną dekoracją architektoniczną: drzwi jedynie w osiach środkowych z daszkiem podpartym dwoma stalowymi wspornikami z kolistą dekoracją, boniowane lizeny, płyciny z girlandami pośrodku attyk, szczyty w formie lukarn z okrągłymi okienkami. Elewacje parterowych łączników zdobią duże, półkoliście zakończone okna w profilowanych opaskach, boniowane lizeny, fryz wieńczący obiegający budynek i niewielkie, okrągłe lukarny w połaciach dachowych. Elewacja części zachodniej jest dwukondygnacyjna, z poziomymi pasami w tynku, oknami w profilowanych opaskach, nadokiennikami okien parteru w formie gzymsów, zwieńczona wydatnym gzymsem. Elewacja aneksu wschodniego jest dwukondygnacyjna z mezzaninem, pasami w tynku, drzwiami i oknami w profilowanych opaskach, z gzymsami nadokiennymi. Drzwi osłania pulpitowy daszek, podparty stalowymi wspornikami. Elewacja aneksu przedłużona jest w kierunku wschodnim na krótki, parterowy łącznik z budynkiem administracyjnym.

Elewacja północna: wzdłuż całej elewacji, z wyjątkiem aneksu zachodniego, przebiega pulpitowe zadaszenie peronu, podparte żeliwnymi kolumienkami, w linii których znajduje się ozdobna balustrada. We wschodniej części wiaty zlokalizowano zejście do tunelu pod torami. Elewacja bez cokołu, z pasami w tynku, z uproszczonymi opaskami otworów okiennych i drzwiowych. Narożniki części wyższych zaakcentowane są boniowanymi, rustykowanymi lizenami. Elewacja zwieńczona jest attyką z dekoracją płycinową z rombami, w części środkowej z długą płyciną, z okręgami w osiach okiennych. Połacie dachowe bez lukarn i szczytów. Elewacja zachodnia jest trzyosiowa z dekoracją architektoniczną analogiczną do elewacji północnej aneksu zachodniego.

Budynek cechuje się bogatym wystrojem ogólnodostępnych wnętrz oraz zachowaną oryginalną i częściowo rekonstruowaną stolarką okienną i drzwiową. Główny hall kasowy jest dwukondygnacyjny, ściany z poziomymi pasami w tynku, gzymsy profilowane, bogato zdobione pilastry, płyciny oraz okienka kasowe w profilowanych opaskach, gzymsy, malowidła alegoryczne w profilowanych płycinach i herby miast: Przemyśla, Lwowa, Krakowa oraz herb Pilawa. Malowidła wykonali Jan Talaga i Feliks Wygrzywalski. Nad halą znajduje się strop ze świetlikiem w profilowanym obramieniu i płycinami także w obramieniach. Pozostałe pomieszczenia - dwukondygnacyjna restauracja, poczekalnia pierwszej klasy (świetlica), salon gier (sala recepcyjna), korytarze, bagażownia (obecnie poczekalnia) - otrzymały różnorodny wystrój: profilowane gzymsy, pilastry z bazami i głowicami, okna i drzwi w profilowanych opaskach, dekoracje płycinowe, boazerie, malowidła (w tym dwie panoramy Przemyśla i widok przemyskiego zamku autorstwa Mariana Strońskiego - na ścianach w restauracji), złocone sztukaterie. Sufity z fasetami, rozetami, dekoracją płycinową lub kasetonową i o motywach roślinnych. W poczekalni pierwszej klasy zachowana jest bogato zdobiona posadzka terakotowa. W pozostałych pomieszczeniach zrekonstruowano posadzki z płytek terakotowych. Detale sztukatorskie wnętrz podkreślają złocenia. Klatki schodowe: trzy-biegowa i zabiegowe ze stopniami kamiennymi i ozdobnymi balustradami żeliwnymi. Ozdobne, żeliwne słupy w bagażowni wykonane zostały w 1897 roku przez wiedeńską firmę Wagnera. W opisanych pomieszczeniach zrekonstruowane zostały ozdobne, wieloramienne lampy sufitowe oraz kinkiety.

Obiekt dostępny dla zwiedzających. Zwiedzanie części pomieszczeń po uzgodnieniu z administracją.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 13.11.2015 r.