Historia

W okresie I wojny światowej w parku przy ulicy Strażackiej w Grajewie powstał cmentarz wojenny otoczony kamiennym murem. Chowano na nim żołnierzy armii pruskiej, którzy polegli podczas działań wojennych toczonych w Grajewie i okolicach, a także na przedpolu Twierdzy Osowiec. Cmentarz ten w 1932 roku opisywany był jako zaniedbany, a wręcz opuszczony. Również w okresie II Rzeczypospolitej Park Kościuszki był miejscem wykorzystywanym w celach rozrywkowych. Prawdopodobnie z tych powodów w połowie lat 30. XX wieku nastąpiła ekshumacja jednostkowych mogił z cmentarza wojennego. Szczątki żołnierzy i nagrobki z inskrypcjami zostały przeniesione na ówczesny cmentarz ewangelicki, na którym wydzielono specjalną kwaterę. Cmentarz ewangelicki znajdował się w bezpośrednim sąsiedztwie cmentarza katolickiego. Obecnie stanowi jego integralną część. Spośród żołnierzy pochowanych w zbiorowej mogile na grajewskich cmentarzu jest August Hennig z 11. Kompanii 18. Pułku Piechoty Ladwehry, który poległ 30 września 1914 roku. Spoczywa tu także oberst von Happe, dowódca 76. Pułku piechoty Landwehry, który zginął 20 lutego 1915 roku we wsi Białaszewo. Sześć nagrobków należy do żołnierzy służących w jednostkach wchodzących w skład XXV. Korpusu Rezerwowego, poległych w październiku 1914 roku. W mogile zostali pochowani także kawalerzyści z 15. pułku huzarów biorący udział w walkach o Grajewo i przedpole Twierdzy Osowiec w lutym 1915 roku. 

Opis    

Mogiła położona jest w północno wschodniej części cmentarza rzymskokatolickiego, bezpośrednio przy alei. Kwatera ma formą niskiego kopca, na planie prostokąta o powierzchni ok. 0,004 ha. Wtórnie ogrodzona żelaznym łańcuchem, o dwóch zboczach ułożonych z kamieni polnych. Na jego płaskiej powierzchni zachowało się 59 analogicznym betonowych nagrobków ułożonych w dwóch podwójnych i jednym pojedynczym rzędzie. Do górnej powierzchni nagrobka w formie betonowej płyty przymocowana jest metalowa płyta z inskrypcjami i krzyżykiem. Dziewięć nagrobków jest uszkodzonych, wykruszonych, pozbawionych tabliczki inskrypcyjnej. Powierzchnia między nagrobkami ułożona z drobnych kamyczków. 

Nagrobki są doskonałym źródłem informacji o datach dziennych walk prowadzonych w okolicach miasta Grajewa i uczestniczących w nich jednostkach wschodzących w skład XXV. Niemieckiego Korpusu Rezerwowego. Pierwszowojenna kwatera żołnierzy niemieckich jest świadkiem istnienia cmentarza ewangelickiego, którego teren został włączony do cmentarza katolickiego. 

Obiekt jest dostępny dla zwiedzających. 

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT w Białymstoku 10.07.2026 rok

Bibliografia    

• Grajewskie cmentarze wyznaniowe, „Gazeta Grajewska”, 2025, nr 2 (167), s. 14.
• Karczewska M., Karczewski M., Pro Patria. Miejsca pamięci I wojny światowej na przedpolu Twierdzy Osowiec, Ośrodek Badań Europy Środkowo - Wschodniej, Seria: Archeologia pamięci, t.1, Białystok 2015, s. 23-24, s.55-59, s.60-63, s.66, s. 94-109. 
• Szerszeń E., Zabytkowe cmentarze i mogiły województwa łomżyńskiego, Warszawa 1991, s. 21.