Historia

Cmentarz grzebalny w Grajewie wytyczono w 1810 roku, w odległości około 1,5 kilometra od kościoła parafialnego pod wezwaniem Trójcy Przenajświętszej. Po 1874 roku obszar nekropoli został dwukrotnie powiększony. Zaraz po wojnie, w 1948 roku, zwiększono nekropolię o 1,12 hektara i ogrodzono murem z kamienia łączonego zaprawą cementową. 

Zgodnie z dokumentacją ewidencyjna bramę cmentarną wybudowano w 4 ćwierci XIX wieku. Jej remont, który przeprowadzono w latach 1947-1949, zapewne związany był z budową nowego kamiennego ogrodzenia. Ze względu na zły stan zachowania, pod koniec 2021 roku władze miasta, parafia oraz społecznicy podjęli działania w celu ratowania zabytku. Generalny remont bramy miał miejsce w 2022 roku. Zakres prac obejmował m.in.: przemurowanie skorodowanych fragmentów murów, oczyszczenie i naprawę nadproży oraz detali architektonicznych, wykonanie szczelin dylatacyjnych na połączeniu bramy i murów kamiennego ogrodzenia cmentarza, odnowienie elementów metalowych, wykonanie nowych fundamentów i tynków, pomalowanie ścian na kolor piaskowy, gzymsów w kolorze starej bieli, cokołu na szaro. Ważnym elementem było również skorygowanie nachylenia chodnika przed wjazdem  w celu uniemożliwienia spływu wody z ulicy na mury bramy i teren cmentarza.

Opis    

Cmentarz parafialny zlokalizowany jest w południowo zachodniej części miasta, przy ulicach: Przemysłowej, Szkolnej. Brama główna znajduje się murze północno wschodnim, na wprost ulicy Cmentarnej. Po obu stronach łączy się z kamiennym murem ogrodzeniowym. 

Jest to obiekt murowany z cegły, tynkowany, pokryty blachą. Skrzydła bramy i furtek bocznych kute z prętów żelaznych. Brama jest trójprzelotowa, wsparta na czterech filarach o przekroju prostokąta. Prześwit środkowy jest szerszy, wyższy, zwieńczony łukiem ostrym. Po bokach głównej bramy znajdują się niższe i węższe bramki boczne, zakończone półkoliście. W zwieńczeniach, na osi sterczyny w formie cokołów przykrytych czterospadowym daszkiem, zakończone żeliwnymi krzyżami. W elewacja od ulicy, nad prześwitami, poprowadzony profilowany gzyms powtarzający ich kształty. W ścianach filarów umieszczone trzy prostokątne blendy, zakończone łukiem pełnym. Na skrajnym filarze umieszczona kamienną tablicę z napisem: AD MAIOREM DEI GLORIAM!/ OGRODZENIE CMENTARZA TEGO/ WYKONANE 1947-1949 R./ Z INICJATYWY I STARANIA/ KS. PRAŁATA BALUKIEWICZA/ SKARBNIKA ANTONIEGO BIELECKIEGO/ I CZŁONKÓW KOMITETU BUDOWY / Z OFIAR PARAFIAN GRAJEWSKICH. Elewacja od strony cmentarza jest gładka. Jedynymi detalami architektonicznymi są: uskokowe naroża otworów bramnych, płaskie gzymsy odcinkowe w zwieńczeniach łuków nisz nad prześwitami. 

Obiekt jest dostępny dla zwiedzających. 

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT w Białymstoku 29.07.2025 r.

Bibliografia    

• Jemielity W., Parafia Grajewo w XIX wieku, [w:] Region Grajewski w XIX wieku. Materiały z konferencji naukowej Grajewo – 6 VI 2008 r., Łomża – Grajewo 2009, s. 144. 
• Dudziński T., Cmentarz katolicki w Grajewie, „Gazeta Grajewska”, 2022, nr 14 (137), s. 10. 
• Mierzwiński W., Będzie remont i przebudowa bramy głównej Cmentarza Parafialnego, 2021, Nr 14 (120), s. 2.
• Mierzwiński W., Dudziński T., Wspólne działania i hojność darczyńców uratują cmentarna bramę, „Gazeta Grajewska”, 2022, nr 1 (124), s.4.
• Mierzwiński W., Remont i przebudowa bramy cmentarnej z dofinansowaniem, „Gazeta Grajewska”, 2022, Nr 7 (130), s. 4.
• Mierzwiński W., Brama cmentarna odzyska dawny blask, „Gazeta Grajewska”, 2022, nr 9 (132), s. 5. 
• Mierzwiński W., Miasto i Gmina pomagają uratować zabytek, „Gazeta Grajewska”, 2022, nr 10 (133), s.3.
• Mierzwiński W., Wspólnie dbamy o grajewskie nekropolie, „Gazeta Grajewska”, 2022, nr 14 (137), s. 11.
• Szerszeń E., Zabytkowe cmentarze i mogiły województwa łomżyńskiego, Warszawa 1991, s. 21.
• Zabytki architektury i budownictwa w Polsce, województwo łomżyńskie, Warszawa 1985, t. 23, s. 24.