Historia

Rzymskokatolicki cmentarz grzebalny w Grajewie wytyczono w 1810 roku. w odległości około 1,5 kilometra od kościoła parafialnego pod wezwaniem Trójcy Przenajświętszej. Wcześniej zmarłych grzebano przy kościele na cmentarzu przykościelnym. Zgodnie z dekretem króla Fryderyka II wydanym w 1773 roku, m.in. ze względów epidemiologicznych zamykano cmentarze przykościelne i wydzielano nowe poza obrębem miejscowości. Nowy cmentarz został otoczony murem kamiennym, nie miał wytyczonego oddzielnego miejsca przeznaczonego na grzebanie dzieci nieochrzczonych. W 1839 roku ówczesny właściciel Grajewa Kajetan Wilczewski, ufundowała swojej małżonce Annie kaplicę. Z czasem powierzchnia cmentarza okazała się zbyt mała. W 1874 roku została powiększona dwukrotnie. W latach 1878 – 1882, gdy kościół parafialny odbudowywano po pożarze kaplica służyła jako miejsce odprawiania nabożeństw dla wiernych z całej parafii. Jak podaje rejestr z 1931 roku, powierzchnia cmentarza liczyła 2,67 hektara. Po wojnie w granice cmentarza katolickiego włączono sąsiadujący z nim od południowego wschodu cmentarz ewangelicki z kwaterą pierwszowojenną, na którym byli też chowani zmarli wyznania prawosławnego. Na grajewskiej nekropolii znajdują się też kwatery wojenne i mogiły zbiorowe ludności cywilnej przypominające o tragicznych wydarzeniach obu wojen światowych. W 1948 roku, ponownie powiększono nekropolię, która liczyła 3,79 hektara i ogrodzono ją murem z kamienia i cementu. W 1988 roku cmentarz został wpisany do rejestru zabytków. Zgodnie z treścią decyzji wartość zabytkową nekropolii stanowią: kompozycja przestrzenna, kaplica grobowa rodziny Wilczewskich, liczne XIX wieczne krzyże żeliwne i nagrobki oraz kwatery wojenne. Od 2013 roku Stowarzyszenia Lepsze Grajewo organizuje w okresie 1 listopada publiczne kwesty na rzecz zabytkowej nekropolii. Dzięki zebranym funduszom, nagrobki sukcesywnie poddawane są konserwacji, a alejki utwardzane betonową kostką. 

Opis    

Cmentarz parafialny zlokalizowany jest w południowo zachodniej części miasta, przy ulicach: Przemysłowej, Szkolnej. Brama główna znajduje się murze północno wschodnim, na wprost ulicy Cmentarnej. Cmentarz o powierzchni ok 3,516 ha, otoczony jest kamiennym murem. Od południowego zachodu graniczy z cmentarzem komunalnym. Na wzniesieniu, naprzeciw bramy głównej, w centralnej części cmentarza usytuowana jest klasycystyczna kaplica grobowa rodziny Wilczewskich, obecnie kaplica cmentarna. Wzniósł ją w 1839 roku Kajetan Wilczewski, ówczesny właściciel Grajewa, po śmierci swojej żony Anny. To wokół niej są zgrupowane najcenniejsze pod względem historycznym i/ lub artystycznym nagrobki z końca XIX wieku. Do najstarszych z nich należy kamienna płyta Jana Cołańskiego zmarłego w 1879 roku. Liczną grupę stanowią nagrobki w formie żeliwnego krzyża osadzonego na cokole: Maryi z Pękalskich Dzimińskiej (zm.1872) i Adelajdy z Dzimińskich Żmijewska (zm.1874), żony Feliksa Żmijewskiego dziedzica dóbr Dybła; Jana Mysłowskiego (1806-1881), uczeń Liceum Krzemienieckiego, absolwent Uniwersytetu Wileńskiego na kierunku lekarskim, lekarz wojskowy w stopniu pułkownika, kwatera ogrodzona jest metalowym ogrodzeniem; Stanisława Hanussowskiego (1862-1886) jak głosi inskrypcja: „kandydata nauk mat: Warszawskiego Uniwersytetu”, w polu kwatery znajduje się żeliwna płyta, a ogrodzona jest metalowym ogrodzeniem. 

Ciekawymi przykładami sztuki sepulkralnej są dwa nagrobki wykonane z piaskowca: Floriana Józefowicza (1820-1893) radcy stanu i dyrektora komory celnej w Grajewie i Izabelli z Paszkowskich Radwiłłowiczowej (1833-1898). Przy jednej z głównych alei znajduje się grób rodziny Petrulewiczów. Jest to obszerna kwatera otoczona ozdobnym, żeliwnym ogrodzeniem osadzonym na granitowych ciosach. W jej polu znajduje się wykonana z marmuru rzeźba Matki Bożej upamiętniająca Józefę Smoleńską Petrulewicz (1815-1876) żonę Wincentego Petrulewicza burmistrza Grajewa w latach 1836-1855 oraz nagrobek ich syna Szczepana Petrulewicza (1848-1890). O tym, że dawny cmentarz ewangelicki był miejscem pochówku osób wyznania prawosławnego świadczą zachowane nagrobki: kamienna stela zwieńczona krzyżem generała lejtnanta Aleksandra Wikhorsta z 1888 roku, czy pochodzący z okresu dwudziestolecia międzywojennego kamienny nagrobek w kształcie „uciętych konarów drzewa” Józefa Siedliszewskiego z 1926 r.  

Na cmentarzu znajdują się nagrobki osób zasłużonych dla miasta i regionu, którzy współtworzyli tutejszą społeczność po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Są to: żeliwny krzyż na cokole upamiętniający Jana Lorenca (1893-1926) profesora grajewskiego gimnazjum; grobowiec Wacława Perlitza  (1880-1929) pierwszego burmistrza niepodległego Grajewa, społecznika w szczególności na polu oświatowo – kulturalnym;  pomnik w kształcie słupa granicznego Andrzeja Pacholskiego kierownika placówki Straży Granicznej w Ciemnoszyjach, który zginął tragicznie w 1930 roku z rąk przemytników; kamienny nagrobek w formie obelisku księdza Józefa Butanowicza (1859-1930), proboszcza grajewskiej parafii w latach 1913-1930, prałata kolegiaty sejneńskiej, z którego inicjatywy wzniesiono w 1924 r. gmach Domu Parafialnego w Grajewie. Na grajewskim cmentarzu znajduje się również współczesny nagrobek Jana Pisowackiego (1844-1932) jednego z lokalnych weteranów Powstania Styczniowego, służącego w biebrzańskim oddziale mjr Konstantego Micewicza.  

Dość liczną grupę stanowią groby żołnierzy, którzy polegli w II wojnie światowej. Są to m. in.: nagrobek Piotra Makarskiego kaprala Wojsk Pogranicza i cywila Jana Żbikowskiego, którzy polegli 1 września 1939 roku na placówce Kurki, nagrobek kaprala Czesława Nowaka i żołnierza NN, którzy polegli w 1939 roku, wykonany z lastryko nagrobek żołnierzy AK plutonowego Witalisa Świąckiego, pseudonim „Brzask”, lat 16, który zgina na Grzędach w 1943 roku, podchorążego Henryk Rabka pseudonim „Wichura” lat 26 i plutonowego Tadeusza Świąckiego pseudonim „ Saturn” lat 18, którzy polegli pod Okolem 24 czerwca 1944 roku. Na grajewskiej nekropolii znajdują się też kwatery wojenne i mogiły zbiorowe ludności cywilnej przypominające trudną historię wydarzeń XX wieku. W północno wschodniej części cmentarza bezpośrednio przy alei położona jest mogiła zbiorowa żołnierzy armii niemieckiej poległych w pierwszej wojnie światowej. W południowo wschodniej części cmentarza znajduje się ogrodzona kwatera, w której pochowano mieszkańców Grajewa i okolic rozstrzelanych przez Niemców w latach 1941-1944. W pobliżu została również wydzielona kwatera żołnierzy Armii Czerwonej, poległych w walkach w okolicy Grajewa w latach w 1945. W środkowej części cmentarza znajduje się mogiła zbiorowa polskiej ludności cywilnej rozstrzelanej przez Niemców w lesie „Kosówka” i rejonie Starych Prostek na przełomie 1944 i 1945. Po wojnie w 1945 roku ciała ofiar masowych egzekucji ekshumowano i przeniesiono na cmentarz grajewski. 

Obiekt jest dostępny. 

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT w Białymstoku 10.08.2026 r.