Historia

W lipcu 1943 roku w całym Okręgu Białostockim Niemcy rozpoczęli akcję rozstrzeliwania ludności cywilnej, gównie przedstawicieli inteligencji wraz z całymi rodzinami. Pacyfikacja objęła wszystkie miejscowości powiatowe: Białystok, Łomżę, Wołkowysk, Grodno, Grajewo i Sokółkę. Dnia 15 lipca 1943 roku żandarmi z Grajewa i funkcjonariusze gestapo z Augustowa rozstrzelali w lesie w Kosówce kilkadziesiąt osób. Do kolejnych egzekucji polskich mieszkańców w tym miejscu dochodziło od sierpnia do grudnia 1944 roku i w styczniu 1945 roku. Łącznie w trzech zbiorowych mogiłach w lesie kosowskim pogrzebano 292 osoby. Inne miejsce rozstrzeliwań ludności cywilnej przez Niemców znajdowało się po niemieckiej stronie granicy pomiędzy Starymi Prostkami a Długoszami. W marcu 1945 roku ciała ofiar masowych egzekucji z okolic Grajewa ekshumowano, złożono w trumnach i w kondukcie przewieziono do Grajewa. Po uroczystej mszy świętej pochowano w trzech mogiłach zbiorowych na grajewskim cmentarzu parafialnym. Niewielką część ofiar przeniesiono na cmentarze w miejscowościach z których pochodzili (np. w Jedwabnem) lub do grobów rodzinnych. 

Opis    

Mogiła znajduje się w środkowej części cmentarza parafialnego, w sektorze X. Powierzchnia mogiły wynosi ok. 0,050 ha, ma kształt prostokąta. Złożona jest z trzech prostokątnych kwater w układzie rzędowym z których każda ma wymiary 21 metrów długości i 3.30 metrów szerokości. Kwatery obsadzone są roślinnością, a pomiędzy nim znajdują się alejki wyłożone kostką betonową. W zachodniej części mogiły usytuowany jest monumentalny pomnik zwieńczony krzyżem, przypominający kamienna grotę. Od wschodu do pomnika przymocowane są granitowe tablice z inskrypcjami. W górnej części modlitwa: WIECZNY ODPOCZYNEK/ RACZ IM DAĆ PANIE/ A ŚWIATŁOŚĆ WIEKUISTA/ NIECH IM ŚWIECI NA WIEKI / POLEGLYM ZA WIARE I OJCZYNE/ ROZSTRZELANI PRZEZ NIEMCÓW/ 20 I 1945 R. Poniżej wypisane nazwiska, imiona i lata życia zamordowanych osób, które spoczęły w zbiorowej mogile na grajewskim cmentarzu. 

Obiekt jest dostępny dla zwiedzających. 

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT w Białymstoku 29.07.2026 rok

Bibliografia    

• Dudziński T., Cmentarz katolicki w Grajewie, „Gazeta Grajewska”, 2022, nr 14 (137), s. 10. 
• Dudziński T., Las Kosówka – niemy świadek tragicznych losów mieszkańców Grajewa i okolic, „Gazeta Grajewska”, 2025, nr 1 (166), s. 13. 
• Kowalczyk J., Monkiewicz W., Zbrodnie hitlerowskie 1939 i 1941 – 1945, [w:] „Studia i materiały do dziejów powiatu grajewskiego”, t. II, s. 147-171.  
• Marcinkiewicz S. M., Komu szumią te sosny i brzozy? Pamięć lokalna i historia miejsc straceń w Kosówce, [w:] „Historyka. Studia Metodologiczne” PAN, t. 54, 2024, s. 421-439.
• Smurzyński J., Co kryje las Kosówka, „Rajgrodzkie Echa. Pismo Towarzystwa Miłośników Rajgrodu”, 1994 r., nr 8 (54), s. 8, 11.  
• Smurzyński J., Co kryje las Kosówka, „Rajgrodzkie Echa. Pismo Towarzystwa Miłośników Rajgrodu”, 1994 r., nr 9-10 (55-56), s. 11.  
• Szerszeń E., Zabytkowe cmentarze i mogiły województwa łomżyńskiego, Warszawa 1991, s. 21.