Historia

Świbie należy do najstarszych wsi w powiacie gliwickim, założonych na początku XIV wieku średniowieczu na prawie niemieckim. Wieś w 1534 roku wchodziła w skład habsburskich dóbr toszecko-pyskowickich. Po 1615 roku majątek zmieniał właścicieli – do 1638 roku stanowił własność Redernów, a następnie wykupiony został przez Siegfrieda von Promnitza. W latach 1647-1807 dobra znajdowały się w rękach rodu grafów Colonna, właścicieli rozległego majoratu Strzelce Opolskie, które na początku XIX wieku na krótko przeszły w ręce rodziny baronowej Gastheimb, a następnie na własność grafa Andreasa Renarda. Po 1841 roku majątek Świbie kilkukrotnie zmieniał właściciela. W latach 1841-1848 znajdował się w rękach Dyrektora Neumanna, następnie Majora von Verfena. W 1853 roku dobra wykupione zostały przez Tajnego Radcę Handlowego Leopolda Schöllera, przedstawiciela rodziny przedsiębiorców i właścicieli ziemskich z Düren, prowadzących rozlegle interesy nie tylko na terenie zachodnich Prus, ale również na Dolnym i Górnym Śląsku oraz w Szwajcarii. Z osobą Leopolda Schöllera zapewne wiązać należy ukształtowanie folwarku w Świbiu w obecnej formie. Schöller pozostawał właścicielem Świbia wraz z Napłatkami, a także pobliskich Radoni i Wiśniczy, co najmniej do 1886 roku. 

Najpóźniej w 1894 roku majątek przejął brat Leopolda, Rudolph Schöller, właściciel pobliskich dóbr Kielcza, w którego posiadaniu Świbie pozostawało do 1902 roku. Należy zaznaczyć, że za czasów Schöllerów folwark w Świbiu stanowił nie tylko dość znaczący w rejonie Toszka kompleks gospodarczy i przemysłowy, ale również administracyjny klucz górnośląskich dóbr Schöllerów. Po śmierci Rudolpha Schöllera majątek trafił następnie na krótko w ręce spadkobierców Schöllera, a już ok. 1905 roku stanowił własność Landbank A.G. z siedzibą w Berlinie. W kolejnych latach, najpóźniej w 1912 roku, dobra stanowiły już własność państwa pruskiego w zarządzie Preussische Domänefiskus. W 1945 roku folwark Świbie przekazany został przez Wojewódzki Urząd Ziemski w Katowicach w dzierżawę Gliwickiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego, które utworzyło na jego terenie kombinat PGR.  

Ukształtowanie folwarku w obecnej formie przypisywać należy inicjatywie Schöllerów, na co wskazuje czas powstania większości ocalałej zabudowy, tj. czwartej ćwierci XIX wieku. Brak jest natomiast danych dotyczących wcześniejszego zagospodarowania folwarku, bo należy domyślać się, że takowy funkcjonował w Świbiu już za czasów Colonnów, bądź jeszcze wcześniej. Za najstarsze ocalałe do chwili obecnej obiekty przyjęło się uważać murowany spichlerz z drugiej połowy XVIII wieku oraz dolne partie budynku administracyjnego, datowane na ok. 1800 rok, a więc budynki powstałe przypuszczalnie jeszcze za czasów Colonnów. Specyficzna lokalizacja obu obiektów względem pozostałej części zabudowy wokół dziedzińca, a także spichlerza, mogą świadczyć o istnieniu w tym miejscu już na przełomie XVIII i XIX wieku dość rozległego założenia folwarcznego. W 1854 roku, a więc już po przejęciu folwarku przez Schöllera, od strony obecnej ul. Słonecznej ulokowano budynek gorzelni, tj. obiekt przemysłowy dość powszechnie występujący w obrębie większych, XIX-wiecznych folwarków.

Pozostała część zachowanych zabudowań folwarku powstała zasadniczo ok. 1885 roku. Powstała wówczas zabudowa, która zgodnie z typowym dla folwarków pruskich tego czasu wzorcem rozlokowana została wokół obszernego, zbliżonego kształtem do prostokąta dziedzińca. Dość typowa była również sytuacja folwarku w obrębie wsi, tj. w centrum Świbia, wzdłuż głównej ulicy, tj. ul. Słonecznej. Jednocześnie funkcjonalne rozwiązanie założenia dość znacząco odbiegało od podręcznikowych wzorców, co wynikało z konieczności wkomponowania nowej, ściśle dostosowanej do bieżących potrzeb zabudowy w istniejące założenie, co z kolei wpłynęło na obecny, nieregularny kształt dziedzińca gospodarczego. W 1885 roku wzniesiono zabudowę pierzei północnej, czyli obiekty inwentarskie tj. stajnię, oborę i budynek wschodni o nierozpoznanej funkcji, oraz pierzei zachodniej dziedzińca, czyli obiekty magazynowe – stodoły oraz stajnię/świniarnię, zapewne również część zabudowy pierzei wschodniej, przekształconej w okresie powojennym. Wiadomo również, że częściowo zabudowana mniejszymi obiektami o charakterze pomocniczym była również środkowa część dziedzińca.

Nie jest natomiast oczywiste czy z inwestycjami Schöllerów wiązać należy zrealizowaną na początku XX wieku, kolejną już przebudowę gmachu zarządcy oraz przekształcenie związanego z nim parku. Budynek mógł zostać przekształcony ok. 1900 roku, w 1908 lub 1916 roku, z kolei park został powiększony, przekomponowany i otoczony zachowanym kamiennym ogrodzeniem w końcu XIX wieku. Obszar parku powiększono w tym czasie znacząco od strony zachodniej i zakomponowano swobodnie rozmieszczonym drzewostanem w formie krajobrazowej. Jednocześnie od strony dworu zachowano pierwotny kwaterowy układ parterów z nisko strzyżonymi żywopłotami, tworząc charakterystyczny dla sztuki ogrodowej drugiej połowy XIX wieku układ złożony, w którym występują równolegle formy zgeometryzowane i swobodne. W ostatnim przedwojennym etapie kształtowania historycznej zabudowy, w 1916 roku, a więc w okresie zarządzania folwarkiem przez Preussische Domänefiskus, modernizacji lub przebudowie poddano XIX-wieczny budynek gorzelni. Z tego okresu najprawdopodobniej pochodziła niezachowana przybudówka kotłowni wraz z istniejącym jeszcze kominem. Po przejęciu folwarku w 1945 roku przez Gliwickie Zjednoczenie Przemysłu Węglowego przypuszczalnie w latach 40. rozpoczęto przekształcanie całej wschodniej pierzei dziedzińca do nowej funkcji.

Początkowo przebudową objęto pomieszczenia kotłowni przy gorzelni w celu ich adaptacji na garaże. Budynek ten został rozebrany w latach 60. wraz z przystąpieniem do adaptacji nieużytkowanej od 1945 roku gorzelni na warsztat mechaniczny. Przypuszczalnie równolegle przebudowano na garaże historyczny nieistniejący już budynek inwentarski wzdłuż ul. Słonecznej, wybudowano nieistniejący już budynek biurowy oraz halę garażową na maszyny rolnicze. Po likwidacji PGR po 1989 roku i przejęciu założenia przez prywatnych właścicieli, użytkowana pozostaje jedynie niewielka część historycznej zabudowy folwarku. 

Opis

Folwark usytuowany jest w środkowej części wsi Świbie, po zachodniej stronie ul. Słonecznej, w bliskim sąsiedztwie kościoła parafialnego pw. św. Mikołaja. Historyczne założenie rozlokowane jest na osi północ-południe i składa się z dwóch podstawowych części funkcjonalnych, tj. reprezentacyjnej usytuowanej od południa oraz gospodarczej od północy. Reprezentacyjna część zespołu składa się z budynku administracyjnego dóbr oraz towarzyszącego mu od strony południowej niewielkiego parku krajobrazowego. Gmach w sposób typowy dla tego rodzaju założeń usytuowany jest w południowej części dziedzińca gospodarczego, przez co stanowi jednocześnie nieodłączny element zabudowy folwarku, rozlokowanej wokół prostokątnego podwórza. Jest to obiekt murowany, trójkondygnacyjny, zwieńczony dachem czterospadowym, rozwiązany w stylu angielskiego neogotyku.

Towarzyszący gmachowi park ulokowany jest w południowej części założenia, na obszarze nieregularnym, ograniczonym historycznym kamiennym ogrodzeniem, odznaczającym się zróżnicowaną rzeźbą terenu, opadającym w kierunku północnym. Dochowane do czasów współczesnych założenie utrzymane jest w stylu swobodnym, naturalistycznym, natomiast zatarta pozostaje kompozycja zlokalizowanego w sąsiedztwie budynku administracyjnego ogrodu geometrycznego z początku XIX wieku. Zachowana jest część historycznego drzewostanu, w tym struktura gatunkowa oraz czytelność jego ukształtowania i rozmieszczenia przestrzennego. Przeważają drzewa liściaste, w tym lipa drobnolistna (Tilia cordata), wiąz polny (Ulmus minor) i jesion wyniosły (Fraxinus Excelsior). Do chwili obecnej czytelny pozostaje układ komunikacyjny w formie alejek parkowych łączących poszczególne części założenia, aczkolwiek istniejące nawierzchnie gruntowe i obrzeża dróg pochodzą przypuszczalnie z okresu prac remontowych z lat 70. XX wieku. Czytelne w terenie pozostaje również płytkie koryto dawnej sadzawki ogrodowej oraz niewielkiego strumienia, z którym powiązane są funkcjonalnie ocalałe kamienne mostki. Ponadto, przy zachodniej granicy parku, wzdłuż drogi prowadzącej do folwarku (obecnie ul. Parkowa), zachowała się historyczna, jednogatunkowa, otwarta aleja lipowa.

Gospodarcza część założenia, tj. folwark, składa się głównie ze zwartej zabudowy, rozlokowanej wokół rozległego, prostokątnego dziedzińca. Wzdłuż południowego boku dziedzińca, obok wspomnianego gmachu administracyjnego, znajduje się kamienny, trójkondygnacyjny spichlerz z końca XVIII wieku. Wzdłuż zachodniego i południowo-zachodniego boku dziedzińca rozlokowany jest zwarty zespół obiektów o charakterze magazynowym i inwentarskim. Począwszy od strony południowej tworzą go kolejno: niewielki budynek gospodarczy o charakterze inwentarskim lub pomocniczym, dobudowana do niego krótka stodoła I, umieszczona pomiędzy narożnikiem południowo-zachodnim i bramą zachodnia stodoła II, analogiczna stodoła III oraz dobudowany do niej od północy budynek inwentarski, przypuszczalnie pierwotna stajnia.

Pomimo wtórnych przekształceń, wszystkie wymienione obiekty są budynkami murowanymi z kamienia uzupełnionego cegłą, otynkowanymi, zwieńczonymi pierwotnie dachami dwuspadowymi krytymi dachówką ceramiczną. Wzdłuż północnego boku dziedzińca rozlokowane są trzy analogiczne, pierwotnie wolnostojące budynki o charakterze inwentarskim, tj. stajnia od strony zachodniej, obora oraz budynek o niedookreślonym przeznaczeniu od strony wschodniej. Wszystkie trzy są obiektami wzniesionymi z kamienia uzupełnionego cegła, wtórnie tynkowanymi, założonymi na planie prostokąta, dwukondygnacyjnymi, zwieńczonymi dachami dwuspadowymi krytymi dachówką. Pomimo wtórnych przekształceń, zasadniczo również charakteryzują się analogicznym rozwiązaniem elewacji. Nieistniejącą już zabudowa wschodniej pierzei dziedzińca stanowiła najbardziej przekształconą i najmniej wartościową, aczkolwiek dość spójną ze względu na gabaryty, część historycznego folwarku. Począwszy od strony północnej w jej skład wchodziła powojenna hala garaży na maszyny rolnicze, zespół gorzelni oraz powojenny budynek biurowy przylegający dawnego obiektu inwentarskiego, przebudowanego po wojnie na garaże. Na środku dziedzińca zlokalizowany jest budynek zw. czworakiem, stanowiący jedyną pozostałość po istniejącej tu zabudowie o charakterze gospodarczym i pomocniczym. Na południe od czworaka zachowała się niewielka historyczna sadzawka o charakterze gospodarczym. 

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 03.2026 r.