Historia

Rządcówka, będąca elementem zabudowy folwarku w Świbiu, ukształtowanego w obecnej formie w czwartej ćwierci XIX wieku przez Schöllerów w miejscu wcześniejszego kompleksu gospodarczego, jest jednym z najstarszych budynków w zespole. Dolne partie budynku, datowane na około 1800 rok, wybudowane zostały być może jeszcze za czasów grafów Colonnów, właścicieli Świbia w latach 1647-1807. Budynek najprawdopodobniej od czasu budowy w pierwotnej formie faktycznie pełnił wyłącznie funkcję siedziby zarządcy folwarku. Na datowanie dolnych partii obiektu na początek XIX wieku wskazuje czytelny, nieznacznie przekształcony, ale zasadniczo symetryczny rzut przyziemia z usytuowaną na osi rozległą sienią przelotową, przywodzącą na myśl rozwiązania charakterystyczne dla architektury klasycystycznej. Ponadto, z hipotezą tą spójne jest datowanie najstarszego, zachowanego reliktowo jeszcze w latach 70. XX wieku, geometrycznego ogrodu przy rządcówce, w północnej części obecnego parku.

Prawdopodobnie około połowy XIX wieku, a więc z inicjatywy kolejnych właścicieli majątku, Andreasa Renarda lub Leopolda Schöllera, budynek rządcówki został nadbudowany o jedną kondygnację, z powtórzeniem układu wewnętrznego przyziemia. Nie jest natomiast oczywiste, czy z inwestycjami Schöllerów wiązać należy zrealizowaną na początku XX wieku, kolejną już przebudowę gmachu oraz przekształcenie związanego z nim parku, bowiem pojawiające się informacje na ten temat bywają rozbieżne. Z dostępnych materiałów na ten temat wynika, że obiekt mógł zostać przekształcony zarówno około 1900, w 1908 lub 1916 roku, z kolei park został powiększony, przekomponowany i otoczony zachowanym kamiennym ogrodzeniem w końcu XIX wieku. W wyniku wspomnianej inwestycji jednopiętrowy gmach nadbudowano o jeszcze jedną kondygnację, najprawdopodobniej również wówczas powiększono o ryzalit od strony południowo-zachodniej, mieszczący boczną klatkę schodową oraz przewiązkę od strony spichlerza, a elewacjom nadano neogotycki wystrój. Ukształtowana w efekcie forma budynku stanowi w efekcie dość zachowawcze i jedynie pozornie urozmaicone połączenie starszej, masywnej, symetrycznej, wtórnie nadbudowanej bryły i klasycyzującej kompozycji z neogotyckim, dość powierzchownym wystrojem zewnętrznym.

Opis

Budynek rządcówki znajduje się na terenie folwarku w Świbiu, w jego południowej części, pomiędzy dziedzińcem gospodarczym od północy i parkiem krajobrazowym od południa. Jest to obiekt murowany, na planie prostokąta, z krótkim ryzalitem od strony południowo-zachodniej i tarasem od strony południowej, trójkondygnacyjny, zwieńczony czterospadowym dachem. Poszczególne elewacje budynku charakteryzują się symetrycznymi podziałami i urozmaiceniem za pomocą wystroju architektonicznego w stylu angielskiego neogotyku. Zwrócona ku dziedzińcowi gospodarczemu elewacja frontowa (północna) składa się z pięciu symetrycznie rozmieszczonych osi, w tym środkowej, zaakcentowanej pozornym ryzalitem zwieńczonym schodkowym, neogotyckim szczytem. Na podziały horyzontalne elewacji składa się niski, nieznacznie wyodrębniony cokół, profilowany gzyms kordonowy nad pierwszym piętrem oraz fryz arkadkowy w zwieńczeniu, ujęty dodatkowo w narożach wykuszami w formie wieżyczek zwieńczonych blankowaniem. W osi środkowej ulokowano główny otwór wejściowy do gmachu, a ponad nim na wysokości drugiego piętra niewielki balkon na masywnych wspornikach, z balustradą w formie maswerkowych przeźroczy. Prostokątne otwory okienne podkreślono zróżnicowanym na każdej kondygnacji detalem architektonicznym w formie neogotyckich gzymsów kapnikowych oraz ostrołukowych wnęk.

Według analogicznych zasad rozwiązano wystrój trójosiowej elewacji bocznej – wschodniej, pierwotnie eksponowanej od strony głównego wjazdu na dziedziniec. Podobnie również zakomponowano pięcioosiową elewację od strony parku, przy czym odmiennie niż w przypadku fasady, odstąpiono od akcentowania osi środkowej za pomocą ryzalitu oraz zróżnicowania detalu wokół otworów okiennych. Środkowa oś elewacji podkreślona jest masywnym, wysokim tarasem, zdobionym detalem neogotyckim, dostępnym z sieni na pierwszym piętrze i skomunikowanym z parkiem za pomocą schodów. Przylegający do budynku od strony południowo-zachodniej, nieznacznie niższy ryzalit zasadniczo utrzymany jest również w charakterze neogotyckim, aczkolwiek wprowadzenie w elewacji północnej bardzo wąskich otworów okiennych nosi już znamiona wczesnego modernizmu. Część istniejącej stolarki okiennej i drzwiowej pochodzi z okresu przebudowy obiektu na początku XX wieku. Układ wewnętrzny gmachu, analogiczny na wszystkich kondygnacjach, składa się zasadniczo z dwóch traktów pomieszczeń oraz ulokowanej na osi obszernej sieni z klatką schodową. W ryzalicie południowo-zachodnim mieści się m.in. druga, pomocnicza klatka schodowa. Rozplanowanie nosi ślady wtórnych przekształceń. Część pomieszczeń w trakcie ogrodowym przyziemia kryta jest stropami odcinkowymi, pozostałe przypuszczalnie wyłącznie stropami belkowymi z podsufitką. We wnętrzu zachowały się drewniane klatki schodowe, wewnętrzna stolarka drzwiowa, okiennice w konstrukcji ramowo-płycinowej oraz pojedyncze piece kaflowe.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 03.2026 r.