Historia 

W 1812 roku siedziba Ordynacji Zamojskiej została przeniesiona do Zwierzyńca. Mimo burzliwego okresu historii pierwszej ćwierci XIX wieku, Stanisław Kostka Zamoyski z dużą energią dążył do prowadzenia racjonalnej gospodarki w swoich dobrach. Tworzył nowe wsie i folwarki. Porządkował gospodarkę leśną. W okresie jego kierowania ordynacją powstawały browary, gorzelnie, tartaki, gontarnie, potażnie. W Zwierzyńcu założył on fabrykę maszyn rolniczych tzw. „mechanikę angielską” (pierwszy na ziemiach polskich zakład metalurgiczny produkujący maszyny i narzędzia rolnicze). Niemal równocześnie, bo w latach 1805-1806 wybudował i urządził zwierzyniecki browar. Pojawienie się stosunkowo dużej liczby urzędników ordynackich i ich rodzin wiązało się z koniecznością zapewnienia im mieszkań. Część z nich została ulokowana w pomieszczeniach zabudowań zespołu pałacowego dla pozostałych wybudowano nowe domy. Inwestycja była złożona z  wielu etapów i  prowadzona w różnych latach. Osady urzędnicze  - najczęściej drewniane domy otoczone ogrodami – pojawiły się po lewej stronie Wieprza, przy drodze do Obroczy, a także w Rudzie. Wiele z nich zachowało się do dzisiaj i są istotnym elementem, decydującym o charakterze miejscowości. Mimo istniejącego zaplecza mieszkaniowego, lokali o właściwym standardzie wciąż brakowało, zwłaszcza dla kadry zarządzającej.

Zespół willowy, zwany Pałacem Plenipotenta, zbudowany z inicjatywy i dla Ottona Kubickiego powstał właśnie w ramach akcji rozbudowy bazy mieszkaniowej Ordynacji Zamojskiej. Prace budowlane rozpoczęto w 1880 roku od realizacji willi. Dom wraz z budynkami gospodarczymi: stajnią, oborą, kurnikiem, wozownią, chlewnią, studnią i domkiem stróża ukończono w 1885 roku. Całość ogrodzono płotem. W 1891 roku nastąpił odbiór końcowy i akceptacja kosztorysu przez XIV ordynata Tomasza Franciszka Zamoyskiego. W 1905 roku dodano lodownię (w skarpie otaczającej dziedziniec), w 1906 roku nowy płot sztachetowy, a w 1908 roku cieplarnię w ogrodzie. W latach okupacji niemieckiej zarząd nad nieruchomością sprawował nadzorca majątku ordynackiego Walter Bunsch, który zlecił przebudowę elewacji frontowej willi. W latach 1945-1980 w willi znajdował się  ośrodek zdrowia, a budynki gospodarcze stanowiły jego zaplecze. W latach 1980-1990 zamojski oddział PP PKZ wykonał generalny remont kapitalny willi, dawnej stajni i studni. Roboty budowlane były połączone z kompleksowymi pracami konserwatorskimi. W południowo-wschodniej części założenia wzniesiono nowy budynek garażowy (w miejscu dawnej wozowni). W wyniku powyższych  działań zespołowi willowemu przywrócono pełną wartość architektoniczną. Do odnowionych obiektów wprowadziła się dyrekcja Roztoczańskiego Parku Narodowego, która także obecnie administruje nieruchomością.

Opis

Zespół willowy, którego centralnym elementem jest Pałac Plenipotenta, zlokalizowany jest w południowej części Zwierzyńca, na plateau wymodelowanym w istniejącym zboczu wydmowego wału, u podnóża Bukowej Góry stromo opadającej ku biegnącej u jej podnóża ulicy Plażowej. Od strony zbiegu ulic Browarnej i Plażowej przez zadaszoną, drewnianą bramę, prowadzi po stoku wzniesienia wybrukowany podjazd okalający reprezentacyjną część założenia z domem plenipotenta. Sąsiedztwo posesji stanowi drzewostan leśny łączący się bezpośrednio z terenem Roztoczańskiego Parku Narodowego. Zespół składa się z Pałacu Plenipotenta, dawnej stajni, budynku studni (obiekty historyczne, wpisane do rejestru zabytków), lodowni, domku stróża (obiekty historyczne nie objęte indywidualnym wpisem do rejestru zabytków) oraz współczesnego garażu (zbudowanego w miejscu dawnej wozowni) i bramy. Pierwotnie w granicach założenia znajdowały się, dziś już nieistniejące, obora, chlewnia i cieplarnia. Zespół podzielony jest na dwie części: zachodnią rezydencjonalną i wschodnią gospodarczą. Części oddzielone przestrzennie dwoma parterami ogrodowymi i szpalerem drzew. Całość funkcjonalnie zespolona brukowanymi alejkami i drogami tworzącymi układ komunikacyjny, ze stosunkowo rozległym placem manewrowym przed budynkiem dawnej stajni. W granicach zespołu występuje liczny drzewostan, w tym starodrzew. Od strony ul. Plażowej i od wschodu działka otoczona drewnianym, ażurowym, ozdobnym ogrodzeniem, w pozostałych częściach występuje metalowa siatka. Pod względem artystycznym kompleks zabudowań willowych, ukształtowany na przełomie XIX/XX wieku, prezentuje doskonale połączenie wartości architektonicznych i krajobrazowych.

Zabytek jest dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Piotr Mazur, OT NID w Lublinie, 31-05-2024 r.