Historia

Budynek Wartowni został wzniesiony w ramach generalnej modernizacji twierdzy i jej przedpola w czasach Królestwa Polskiego, w drugiej fazie przebudowy, prowadzonej w latach 1817-26 przez Korpus Inżynierów Wojskowych Królestwa Polskiego pod kierunkiem gen. J. Mallet-Malletskiego. Obiekt powstał około 1825 roku według projektu inżyniera wojskowego Jana Pawła Lelewela, wiadomo bowiem, że właśnie jemu powierzono urządzenie frontu między bastionami II i III wraz z dziełami zewnętrznymi. Około 1914 roku budynek został częściowo zniszczony, ale już po 1918 roku odbudowany. W okresie międzywojennym był użytkowany przez kolej. Po II wojnie światowej został przeznaczony na mieszkania komunalne. W 1959 roku wykonano remont generalny a w latach 90-tych wymieniono podłogi oraz sklepienie sieni. Obiekt został zrewitalizowany w latach 2007-09 w ramach projektu "Konserwacja, renowacja i adaptacja na cele kultury zespołu fortyfikacji Starego Miasta w Zamościu. Etap II" i przywrócono jemu pierwotną formę. Obecnie zabytek jest siedzibą Fundacji Banici Zamojscy.                                                                                                            

Opis 

Wartownia znajduje się na południowym przedpolu twierdzy, w odległości około 70 m na południowy-zachód w linii prostej od Bramy Szczebrzeskiej. Stoi na obszarze XIX-wiecznego rawelinu (element zewnętrzny fortyfikacji, wzmacniający jej obronę) osłaniającego kurtynę bastionów II i III, niegdyś wchodziła bowiem w skład jego systemu obronnego. Obiekt powstał na planie prostokąta o wymiarach ok. 11 x 16 m, z czerwonej cegły na zaprawie wapiennej. Cokół, boniowane naroża oraz obramienia otworów wejściowych i otworów strzelniczych wykonano z piaskowca. Bryła obiektu jest jednokondygnacyjna, bez podpiwniczenia, przykryta płaskim stropem z nasypem ziemnym.

Elewacje budynku są zróżnicowane. Południowo-zachodnia, z osią środkową podkreśloną pojedynczym rzygaczem, posiada po bokach po pięć otworów strzelniczych „spiętych” między sobą kamienną dekoracją ramową. Z kolei elewacja północno-wschodnia ma trzy arkadowe otwory, obecnie oszklone, przy czym jeden z nich to drzwi wejściowe do budynku. Elewacja boczna północno-zachodnia jest trójarkadowa ze szczelinowymi strzelnicami. Boczna południowo-wschodnia ściana, również trójarkadowa, posiada w dwóch arkadach otwory strzelnicze, natomiast trzecia arkada jest w całości oszklona. Wszystkie elewacje są zwieńczone prostym gzymsem, naroża zaś boniowane. Uwagę zwracają kamienne rzygacze, zamontowane w wyższych partiach elewacji i odprowadzające wody opadowe z zadaszenia budynku. Wnętrze Wartowni jest dwutraktowe, z trzema pomieszczeniami w trakcie północno-wschodnim oraz jednym dużym pomieszczeniem o sklepieniu kolebkowo-siedzącym w trakcie południowo-zachodnim. 

Dostęp do wnętrza ograniczony

Oprac. Ewa Prusicka, OT NID w Lublinie, 27-02-2025 r.