Historia

Została zaprojektowana najprawdopodobniej przez Bernarda Morando, a po śmierci architekta jej budowę ukończył około 1603 roku murator Błażej Gocman. Prowadziła przez nią droga w stronę Szczebrzeszyna, a także Lublina (po zamurowaniu Bramy Lubelskiej Starej około 1604 roku i przed wystawieniem Bramy Lubelskiej Nowej w latach 1822-24). Była wielokrotnie przebudowywana. W latach 1770-1772 za sprawą Jana i Jakuba Maucherów nastąpiły zmiany w jej architekturze i dekoracji m.in. otrzymała fasadę z falistą formą attykową zwieńczoną kamiennymi figurami św. Floriana i Michała Archanioła oraz 22 wazonami. Pojawiła się wówczas trzecia nazwa tej bramy - „Floriańska” (wcześniej nazywana była „Lubelską”). W latach 1821-1824, w ramach generalnej modernizacji twierdzy prowadzonej przez Korpus Inżynierów Wojskowych Królestwa Polskiego pod kierunkiem gen. Jana Mallet-Malletskiego, została przebudowana i nadano jej nowy, klasycystyczny wygląd. Urządzono w niej mieszkania dla siedmiu oficerów garnizonu twierdzy zamojskiej. Po kasacie twierdzy w 1866 roku przez rząd carskiej Rosji zamurowano otwór bramny i cały obiekt zaadaptowano na więzienie i odwach. Pod koniec XIX wieku bramę ponownie przebudowano (m.in. powiększono okna) i przeznaczono na kuchnię wojskową. W czasie I wojny światowej nie była użytkowana, a w 1915 roku została częściowo zniszczona. Po przebudowie w latach 1923-25, według projektu Tadeusza Zaremby, pełniła rolę hotelu (od 1925 roku „Sejmikowego”, w latach 50. i 60. „Staromiejskiego”, na początku lat 70. hotelu M.P.R.B.) z wyjątkiem lat 1945-50 gdy była siedzibą urzędu repatriacyjnego. Remonty na obiekcie przeprowadzono w latach: 1960, 1967 oraz generalny remont w latach 1972-73. Od 1976 roku mieścił się w budynku Komisariat Policji. Brama została zrewitalizowana w latach 2007-09 w ramach projektu "Konserwacja, renowacja i adaptacja na cele kultury zespołu fortyfikacji Starego Miasta w Zamościu. Etap II". Obiekt został odtworzony w wyglądzie po przebudowie w latach 20. XIX wieku. Zrekonstruowano także niezachowane fragmenty muru kurtynowego od strony bastionów II i III. W 2012 roku odtworzono most zwodzony od strony południowej. Obecnie obiekt jest siedzibą Stowarzyszenia Zamojski Klub Jazzowy im. Mieczysława Kosza. 

Opis 

Brama Szczebrzeska jest usytuowana w południowej części Twierdzy Zamość, w kurtynie między bastionami II i III. Od jej południowej strony znajdują się tereny zielone, na których zachowała się fosa. Nad fosą, na osi wjazdu, biegnie most drewniany łączący bramę z ziemnym szańcem – rawelinem kurtyny II-III. Od wschodu i od zachodu przylega do bramy kurtyna, w większości zrekonstruowana, wewnątrz ze skazamatowanymi, nakrytymi sklepieniem galeriami strzelniczymi.

Brama powstała na planie prostokąta zbliżonego do kwadratu. Zbudowano ją z cegły na zaprawie wapiennej, z dekoracyjną okładziną z piaskowca. Tworzy w przestrzeni bryłę dwukondygnacyjną, przykrytą czterospadowym dachem pobitym blachą. Do jej ścian szczytowych przylegają kazamaty kurtyny obwodu obronnego. Bramę wyróżnia jej ceglano-kamienna elewacja południowa, dwukondygnacyjna na wysokim cokole, trójosiowa, symetryczna, rozczłonkowana gzymsem kordonowym i wieńczącym gzymsem koronującym z mutuli (prostokątna płytka). Część środkowa elewacji, w formie pseudoryzalitu, jest wyłożona kamiennymi płytami. W tej części, w prostokątnej płycinie znajduje się przejazd bramny w formie arkady, nad nim półkoliste okno w profilowanej archiwolcie z dekoracyjnym zwornikiem w formie płaskorzeźbionej mitry carskiej. Pierwotnie okno wypełniała półkolista kamienna płycina z płaskorzeźbionymi inicjałami cara Aleksandra I („A I”) na tle glorii. Na osiach bocznych elewacji południowej znajdują się symetrycznie położone otwory okienne, przykryte półkoliście i odcinkowo w rozglifionych ościeżach. Okna są dwuskrzydłowe o podziałach wielokwaterowych z wielokwaterowymi nadślemionami. Naroża budynku posiadają boniowanie.

Elewacja północna bramy, również dwukondygnacyjna, trójosiowa i symetryczna ma podziały poziome wyznaczone przez gzyms kordonowy i koronujący z mutuli, natomiast podziały pionowe przez kamienne pilastry oparte na kamiennym wysokim cokole. W środkowej części fasady znajduje się arkadowy przejazd a po jego bokach półkoliście przykryte płyciny z otworami wejściowymi do przedsionków. Zarówno przejazd bramny, jak i płyciny z drzwiami wejściowymi zdobią kamienne obramienia w formie profilowanej archiwolty. W drugiej kondygnacji znajdują się trzy odmiennie ukształtowane niż w fasadzie południowej otwory okienne w dekoracyjnych obramieniach. Naroża bramy oraz pilastry zdobią boniowania.

Budynek jest wewnątrz trójdzielny, prawie o symetrycznym układzie, jedno- i dwutraktowy. Pomieszczenia parteru i piętra są otynkowane, przykryte sklepieniem kolebkowym z lunetami, przejazd bramny – sklepieniem kolebkowym.

Dostęp do wnętrza ograniczony

Oprac. Ewa Prusicka, OT NID w Lublinie, 05-03-2025 r.