Historia

Położenie geograficzne (skrzyżowanie szlaków komunikacyjnych Mazowsze/Litwa i Prusy/Podlasie) wpłynęło na rozwój Grajewa w 2. połowie XIX wieku. Związany on był z wybudowaniem linii kolejowej, otwarciem stacji kolejowej, stacji pocztowo-telegraficznej oraz komory celnej. W Grajewie stacjonowały wówczas dwa pułki kawalerii i 8 Brygada Straży Granicznej. W latach 1894-1897 pomiędzy linią kolejową a obecną ulicą Wojska Polskiego, po jej obu stronach wybudowano koszary i cerkiew garnizonową na potrzeby Nowotroicko-Jekatierynosławskiego Pułku Dragonów im. Księcia Potiomkina. W zachodniej części koszar zbudowano kasyno oficerskie. Podczas działań wojennych I wojny światowej zniszczeniu uległa cerkiew i wschodnia część koszar. W okresie międzywojennym budynek kasyna pełnił rolę klubu oficerskiego dla stacjonującego w Grajewie 9 Pułku Strzelców Konnych im. gen. Kazimierza Pułaskiego. W 1924 roku pułk wszedł w skład IX Brygady Kawalerii, którą w 1937 roku przemianowano na Podlaską Brygadę Kawalerii. Budynek kasyna nie uległ zniszczeniu podczas II wojny światowej. Po jej zakończeniu pełnił rolę klubu garnizonowego. Na początku lat 90. XX wieku, po likwidacji jednostki wojskowej obiekt został sprzedany Miastu Grajewo. W 1996 roku zlokalizowano tam Miejski Dom Kultury Klub „Hades”. Obecnie mieści się w nim siedziba „Muzeum Historycznego w Grajewie (Grajewska Izba Historyczna)” oraz zaplecze dla sekcji sportowych Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji. 

Budynek przeszedł remont kapitalny w 1963 roku, podczas którego nie dokonano ingerencji w bryłę ani w układ pomieszczeń. W 2008 roku kasyno zostało wpisane do rejestru zabytków nieruchomych. Jego generalny remont miał miejsce w 2020 roku. W ramach którego zostały wykonane następujące działania, m. in.: konserwacja budowlana istniejącej zewnętrznej struktury budowlanej, zabezpieczenie i wzmocnienie zniszczonych elementów konstrukcyjno – budowlanych budynku, wykonanie nowej obróbki blacharskiej gzymsu attyki, kompleksowy remont, przebudowa i zmiana wykończenia wewnętrznego budynku i aranżacji wnętrz w celu dostosowania obowiązujących standardów użytkowania, kompleksowe ocieplenie budynku w przestrzeni stropowej oraz wykonanie włazu dachowego.

Opis    

Budynek dawnego kasyna usytuowany jest w południowo - wschodniej części Grajewa, ustawiony prostopadle do ulicy Wojska Polskiego. Jest to budynek wolnostojący, murowany z czerwonej cegły ceramicznej, posadowiony na fundamencie i cokole z ciosanych kamieni. Jednokondygnacyjny, o rozczłonkowanej bryle, nakrytej dachem wielospadowym. W połaciach dachu mieszczą się ceglane kominy. Założony na rzucie zbliżonym do prostokąta, z aneksami i przybudówkami w każdej z elewacji. Najcenniejszym elementem budynku dawnego kasyna są ceglane elewacje, charakterystyczne dla koszarowych i fabrycznych budynków wznoszonych na obszarze zaboru rosyjskiego na przełomie XIX i XX wieku. 

Elewacje zwieńczone są występującym z lica muru ozdobnym gzymsem koronującym złożonym z pasów ceglanych i rzędów kostek. Otwory okienne mają kształt prostokąta zamkniętego górą odcinkowo i ujętego ceglanym, wysuniętym z lica muru nadokiennikiem z kluczem. Od dołu okna ujmują wydatne gzymsy podokienne. Otwory wejściowe również posiadają zwieńczenie odcinkowe i przeszklone nadświetla. Elewacja szczytowa aneksu od południowego wschodu ujęta jest parą pilastrów zwieńczonych niewielkimi sterczynami. Szczyt obwiedziony jest gzymsem ceglanym kostkowym i zamknięty prostokątnym segmentem ozdobionym ceglanym fryzem arkadkowym. Podobne zdobienie występuje w szczycie w elewacji północno wschodniej, elewacji północno zachodniej oraz na ścianach pięciobocznego ryzalitu w elewacji północno wschodniej. Ryzalit dodatkowo wzbogacony został w górnej partii narożników schodkowo nałożonymi na siebie fragmentami muru potęgującymi plastykę elewacji. Fryz arkadkowy występuje również na ściankach parawanowych przybudówek i aneksów w elewacji północom zachodniej. 

Obiekt jest dostępny dla zwiedzających. 

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT w Białymstoku 22.07.2026 r.

Bibliografia    

• GCK, Rusza remont Klubu „Hades”, „Gazeta Grajewska”, 2020, nr 6 (94), s. 8. 
• GCK, Przetarg na remont zabytkowego kasyna, „Gazeta Grajewska”, 2018, nr 15 (63), s. 6. 
• Gnatowski M., Z dziejów powiatu w latach II wojny światowej, [w:] „Studia i materiały do dziejów powiatu grajewskiego”, t. II, Warszawa 1974, s. 138-142. 
• Kaczyńska E., Powiat szczuczyński 1866-1914, [w:] „Studia i materiały do dziejów powiatu grajewskiego”, t. I, Warszawa 1975, s. 431,439.
• Kosztyła Z., Wrzesień 1939 r. na terenie powiatu grajewskiego, [w:] „Studia i materiały do dziejów powiatu grajewskiego”, t. II, Warszawa 1974, s. 89-103.
• Mierzwiński W., W Hadesie praca wre. Od października nam wszystkim jeszcze lepiej będzie służył!, „Gazeta Grajewska”, 2020, nr 10 (98), s. 8-9. 
• Sobolewski J., Osobowości Powiatu Grajewskiego, Rajgród 2017, s. 84 – 85. 
• WM [Wojciech Mierzwiński], Jest dofinansowanie na gruntowny remont „Hadesu”, „Gazeta Grajewska”, 2018, nr 10 (58), s. 1. 
• WM [Wojciech Mierzwiński], Ocaliliśmy Hades dla obecnych i przyszłych pokoleń, „Gazeta Grajewska”, 2020, nr 15 (103), s. 1. 
• WM [Wojciech Mierzwiński], Hades i scena plenerowa odzyskają dawny blask!, „Gazeta Grajewska”, 2020, nr 8 (96), s. 1. 
• WM [Wojciech Mierzwiński], Inwestujemy w wydarzenia oraz obiekty kulturalne, których mogą nam pozazdrościć inne miasta, „Gazeta Grajewska”, 2022, nr 6 (129), s.12-13.