Północna rokada Twierdzy Przemyśl
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Adam Sapeta

Północna rokada Twierdzy Przemyśl

16

podkarpackie

Twierdza Przemyśl – budowana od roku 1854, następnie kilkakrotnie rozbudowywana i modernizowana aż do 1915 r. była jedną z najważniejszych twierdz Cesarstwa Austro-Węgierskiego. W początkowym okresie I wojny światowej była miejscem dramatycznych i krwawych walk. Trzykrotnie oblegana, dwukrotnie zdobywana otrzymała miano „Verdun wschodniego frontu”. Fortyfikacje otaczające miasto złożone są z dwóch pierścieni stałych fortów, linii wspierającej oraz trzeciego pierścienia fortyfikacji polowych. Obiekty obronne znajdują się w odległości 1 do 12,5 km od centrum miasta. Najdalej oddalony od miasta VI obwód forteczny w Siedliskach znajduje się częściowo na terenie Ukrainy.
Wycieczka umożliwia zwiedzenie fortów zewnętrznego pierścienia fortyfikacji Twierdzy Przemyśl wchodzących w skład trzech obwodów obronnych: III Lipowica, IV Żurawica oraz V Bolestraszyce. Forty zachowane są w większości w stanie ruiny, wysadzone w powietrze przed kapitulacją twierdzy w dn. 22.03.1915 r. oraz poddane rozbiórkom w okresie międzywojennym. Jedynie trzy obiekty mają zachowane koszary szyjowe. W niektórych obiektach zobaczyć można przestrzeliny po pociskach ciężkiej artylerii austro-węgierskiej z okresu trzeciego oblężenia twierdzy. Poszczególne obiekty oraz drogi forteczne, w ramach projektu "Zagospodarowanie zespołu zabytkowego Twierdzy Przemyśl w celu udostępnienia dla turystyki kulturowej, etap I" realizowanego w latach 2013-2015 przez Związek Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl, poddane zostały pracom mającym na celu uczytelnienie i wyeksponowanie struktury fortów, oczyszczenie z gruzu i śmieci, zabezpieczenie miejsc niebezpiecznych, wyznaczenie trasy zwiedzania zaopatrzonej w bariery, schody i pomosty o neutralnych formach umożliwiające bezpieczną komunikację, drogowskazów, tablice informacyjne, ławki, stojaki na rowery i kosze na śmieci.

Fort artyleryjski międzypolowy GHW VII½ Tarnawce
Ostrów

godzina

Częściowo zachowany i dobrze utrzymany fort posiada wysokie wartości naukowe jako nietypowy przykład fortu z głównymi stanowiskami służącymi do obrony skrzydłowej międzypól. Fort posiada również duże walory krajobrazowe. Jako istotny element zespołu fortyfikacji Twierdzy Przemyśl stanowi ważny zabytek o znaczeniu europejskim.

Historia

W latach 1854-1855, podczas budowę wokół Przemyśla pierwszego obozu warownego, pomiędzy Kuńkowcami a Ostrowem zbudowano szaniec artyleryjski nr 2, typu FS (Feuer-Schanze). W ramach wzmocnienia Twierdzy Przemyśl w 1887 r. stary szaniec FS przebudowano na półstałą baterię artylerii nr 4. W 1890 r. Generalny Inspektor Inżynierii gen. Daniel Salis Soglio przedstawił projekt rozbudowy twierdzy, w którym przewidziano budowę w miejscu baterii nowego fortu z 4 wieżami pancernymi dla armat i moździerzy. W związku z koniecznością redukcji kosztów zrezygnowano z budowy fortu pancernego i w latach 1900-1902 przebudowano baterię na międzypolowy fort artyleryjski VII½ „Tarnawce”. Na mapie twierdzy Festung-Umgebungs-Plan von Przemyśl fort nosi oznaczenie Gürtel-Hauptwerk VII½ Tarnawce. Pomimo oznaczenia jako „główne dzieło pierścienia”, nowy fort był przeznaczony do obrony bliskiej. Uzbrojony był w 4 działa kazamatowe Minimalschartenlafette M.94 na lawetach do strzelnic minimalnych w tradytorach lewo- i prawoskrzydłowym oraz 6 karabinów maszynowych 8 mm M.7 (4 w kaponierze w fosie i 2 na wale piechoty). Zadaniem fortu VII½ było wspólne z fortem VIII „Łętownia” panowanie nad wzgórzami Tarnawce na prawym brzegu Sanu i nad doliną rzeki oraz flankowanie ogniem międzypól i terenu przed fortami VII i VIII. Załogę fortu stanowiła ½ kompanii piechoty oraz 32 artylerzystów. Podczas obu oblężeń twierdzy (18.09-9.10.1914 i 9.11.1914-22.03.1915) fort nie brał bezpośredniego udziału w walkach. Przed poddaniem twierdzy 22.03.1915 r. wysadzono w powietrze kaponiery oraz tradytory fortu. Podczas trzeciego oblężenia (30.05-4.06.1915) fort zajęły wojska niemieckie i austro-węgierskie. W okresie międzywojennym rozebrano koszary szyjowe w celu pozyskania materiałów budowlanych. Zniwelowano także basteję oraz wał szyjowy. W 1992 r. fort został zaadaptowany na zaplecze hotelu wybudowanego po wsch. stronie fortu. Obecnie fort znajduje się w rękach prywatnych. Właściciel - Ryszard Hanus - uporządkował teren fortu i udostępnia go do zwiedzania. W fosie urządził strzelnicę sportową.

Opis

Fort GHW VII½ „Tarnawce” jest międzypolowym fortem artyleryjskim obrony bliskiej, zbudowanym w systemie fortyfikacji fortowej - ześrodkowanej. Znajduje się w północnej części miejscowości Ostrów, na zachód od Przemyśla i na południe od miejscowości Kuńkowce. Zbudowany na szczycie wzgórza 252.20, na lewym brzegu Sanu pomiędzy fortami artyleryjskimi VIII „Łętownia” i VII „Prałkowce”. Powierzchnia fortu w granicach działki: ok. 3,6 ha.

Fort zbudowany jest na planie bastionu, otoczony suchą fosą, przed czołami silnie przedłużoną poza oba barki fortu głęboka fosa, przestrzeliwana pierwotnie z kaponiery osiowej, pełniąca także funkcję równi ogniowej skierowanej na przedpola fortów sąsiednich oraz międzypola. Fosa przed prawym czołem zaadaptowana współcześnie na strzelnicę sportową. Fosy barkowe o mniejszej głębokości bronione były z wałów barków. Fosa szyjowa - najpłytsza. Wały ziemne. Wał czołowy z wypiętrzeniem na osi nad schronem centralnym i dwiema poprzecznicami bez schronów pogotowia. W szyi fortu pozostałości ziemnej bastei na planie spłaszczonego półkola, flankującej bramę i fosę szyjową. W centrum fortu znajdują się ruiny koszar szyjowych z zachowaną murowaną ścianą narażoną. W pd. skrzydle koszar zachowane są ruiny murowanego tradytora dla 2 dział. Zachowane są pozostałości podstawy oraz szyna obrotu lawety jednego z dział oraz fragment obramienia strzelnicy. Przy lewej ścianie koszar współczesny budynek mieszczący sanitariaty. W osi fortu zachowany schron centralny z wejściem od strony koszar szyjowych i dwoma skrzydłami bocznymi zakończonymi wybieżniami na stanowiska bojowe piechoty. Ściany schronu ceglane, sklepienia betonowe. Schron osłania wał ziemny. W najlepiej zachowanej, osiowej części schronu, urządzono kawiarenkę - salkę wykładową. Ze schronu w osi fortu prowadzi wejście do zachowanej wąskiej poterny łączącej schron z kaponierą osiową. Zachowane są ruiny kaponiery z obustronnymi skrzydłami przeciwstokowymi. Fort otacza zadrzewienie, głównie robinie akacjowe - pozostałość masek czołowej, bocznych i tylnej.

Obiekt dostępny dla zwiedzających od 1 maja do 30 października w godzinach określonych w regulaminie zwiedzania dostępnym na stronie internetowej fortu.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 02.10.2014 r.

Bibliografia

  • Bobusia B., Gosztyła M., Zub M. Plany Twierdzy Przemyśl, Przemyśl 2004
  • Bogdanowski J. Sztuka obronna, Kraków 1993.
  • Bogdanowski J. Twierdza Przemyśl, w: Teka konserwatorska Polska południowo-wschodnia, t. 4, Rzeszów 1991.
  • Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski od Biskupina do Westerplatte, Warszawa - Kraków 1996.
  • Brzoskwinia W., Idzikowski T., Środulska-Wielgus J., Wielgus K. Wartości zabytkowej Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Idzikowski T., Architectura et Ars Militaris 5. Twierdza Przemyśl. Fort XV „Borek”, Przemyśl 2004.
  • Idzikowski T., Twierdza Przemyśl. Powstanie. Rozwój. Technologie, Przemyśl 2004.
  • Sapeta A. Dzisiejsze zagrożenia Twierdzy Przemyśl - raport, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Sapeta A. Zestawienie obiektów Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Strona internetowa: Fort VII½ Ostrów http://www.fortostrow.cba.pl dostęp 2.10.2014 r.

czas dojazdu do następnego obiektu

15 min.

7 min.

Fort główny artyleryjski GHW VIII Łętownia
Łętownia

godzina

Dobrze zachowany główny fort artyleryjski GHW VIII posiada wysokie wartości naukowe jako pierwszy w Twierdzy Przemyśl fort ześrodkowany, stały, zbudowany podczas trzeciego etapu budowy twierdzy. Fort posiada także ozdobne detale architektoniczne. Jako istotny element zespołu fortyfikacji Twierdzy Przemyśl stanowi ważny zabytek o znaczeniu europejskim.

Historia

W latach 1855-1856, w ramach budowy wokół Przemyśla fortyfikacji pierwszego obozu warownego na terenie wsi Kuńkowce, w zach. części pierścienia, zbudowano szaniec artyleryjski nr 4, typu FS (Feuer-Schanze). W latach 1881-1882, w ramach budowy stałych fortyfikacji Twierdzy Przemyśl, przebudowano szaniec na pierwszy w twierdzy stały fort artyleryjski główny GHW VIII „Łętownia”. Na mapie twierdzy Festung-Umgebungs-Plan von Przemyśl fort nosi oznaczenie Lagerfort VIII Łętownia. Projekt fortu opracował Anton Werner. W 1903 r. zmodernizowano odcinek szyjowy. W zamian rozebranego obronnego muru z bramą, po pn. stronie bramy, do ściany koszar dobudowano stalowy sponson ze stanowiskami dla dwóch karabinów maszynowych flankujących szyję fortu. Obniżono też otwór bramy wjazdowej do sieni fortu. Zadaniem fortu była obrona doliny Sanu ze wzgórzami ją okalającymi i dróg z Przemyśla do Dynowa i Sanoka oraz obrona międzypól w kierunku fortów VII½ i VIIIa oraz ich przedpoli. Fort uzbrojony był w 4 działa 12 cm M.75/96 na drewnianych lawetach, 2 działa 9 cm M.75/96 na wysokich lawetach fortecznych, 2 działa 15 cm Granatkanone na lawetach kazamatowych. Załogę fortu stanowiła 1 kompania piechoty (ok. 250 żołnierzy), 86 artylerzystów i 8 pionierów (saperów). W czasie 1 i 2 oblężenia twierdzy (18.09-9.10.1914 i 9.11.1914-22.03.1915) fort nie był bezpośrednio atakowany. Przed poddaniem twierdzy 22.03.2014 r. wysadzono w powietrze kaponiery w fosie oraz podręczne magazyny amunicji w części schronów pogotowia. Podczas trzeciego oblężenia (30.05-4.06.1915) fort zajęły wojska niemieckie i austro-węgierskie. W okresie międzywojennym był wykorzystywany przez Wojsko Polskie jako magazyn amunicji artyleryjskiej. Dokonano wtedy częściowych rozbiórek, m.in. murów Carnota. W latach 1940-1941 w forcie stacjonował Wehrmacht. Dokonywano tu egzekucje Żydów i Polaków. Po 2 wojnie światowej fort wykorzystywany był jako magazyn wytwórni win „Pomona”. Od 2002 r. w forcie funkcjonowało muzeum prowadzone przez osoby prywatne, ostatnio przez Wiesława Sokolika. W tym czasie przeprowadzono prace porządkowe na terenie fortu. Od 2010 r. fort przejęło Stowarzyszenie Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl, które aktualnie prowadzi kompleksowe prace remontowe.

Opis

Fort GHW VIII „Łętownia” (Gürtelhauptwerk VIII Łętownia), jest fortem artyleryjskim jednowałowym zbudowanym w systemie fortowym ześrodkowanym. Fort zlokalizowany jest na szczycie wzgórza 310,0 m n.p.m., na pn. od Kuńkowiec. Powierzchnia fortu: ok. 4,0 ha.

Fort zbudowany jest na planie pięcioboku. Dzieło otacza głęboka, sucha fosa, płytsza w części szyjowej. W części szyjowej zachowane jest ziemna nieregularna basteja, z wjazdem pośrodku. Szyja fortu zamknięta jest koszarami z sienią wjazdową w osi środkowej. Z sieni prowadzą wejścia do wartowni z aresztem oraz pomieszczenia oficerskiego. W środkowej części sieni znajdują się wejścia do korytarzy biegnących wzdłuż ściany narażonej, prowadzących do wszystkich kazamat mieszczących pierwotnie: pomieszczenia komendanta fortu, izby mieszkalne żołnierzy, kuchnię, magazyn żywności, izbę chorych, dwie umywalnie i dwie ubikacje. W końcowym odcinku sieni, znajdują się dwie nisze: ze studnią oraz pełniąca pierwotnie prawdopodobnie funkcję składu opału. Koszary osłonięte są wałem ziemnym. Sień wyprowadza na wąski dziedziniec zamknięty schronem mieszczącym pierwotnie magazyn wydawczy amunicji działowej, dwa schrony pogotowia i dwie ubikacje. Z obu stron dziedzińca znajdują się wyjścia na pozycje bojowe. Wał główny czół i barków z poprzecznicami mieszczącymi schrony pogotowia. Z trzech schronów prowadzą poterny do niezachowanych kaponier w fosie. Pomiędzy poprzecznicami rozmieszczone były stanowiska ogniowe dział oraz piechoty. Wszystkie kazamaty, sień i poterny posiadają betonowe sklepienia. Elewacja koszar - z półkolistymi otworami kazamat zamkniętymi ceglanymi ścianami z łukowo zakończonymi oknami. Brama wjazdowa na osi, okna i otwory drzwiowe magazynu amunicyjnego w elewacji schronu centralnego ozdobione są obramieniami imitującymi boniowanie.

Fort dostępny dla zwiedzających. Zwiedzanie wnętrz koszar i schronu centralnego będzie możliwe po zakończeniu remontu. Fort znajduje się na „lewobrzeżnym szlaku fortecznym Twierdzy Przemyśl” (kolor czarny) oraz na zielonym szlaku turystycznym z Przemyśla do Dynowa.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 12.10.2014 r.

Bibliografia

  • Bobusia B., Gosztyła M., Zub M. Plany Twierdzy Przemyśl, Przemyśl 2004
  • Bogdanowski J. Sztuka obronna, Kraków 1993.
  • Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski od Biskupina do Westerplatte, Warszawa - Kraków 1996.
  • Brzoskwinia W., Idzikowski T., Środulska-Wielgus J., Wielgus K. Wartości zabytkowej Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Forstner F., Twierdza Przemyśl, tł. Bańbor J., Warszawa 2000.
  • Idzikowski T., Architectura et Ars Militaris 4. Twierdza Przemyśl. Fort VIII „Łętownia”, Przemyśl 2004.
  • Idzikowski T., Twierdza Przemyśl. Powstanie. Rozwój. Technologie, Przemyśl 2004.
  • Sapeta A. Zestawienie obiektów Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.

czas dojazdu do następnego obiektu

7 min.

2 min.

fort międzypolowy piechoty GZW VIIIa Leśniczówka-Łętownia
Łętownia

30 minut

Wartość zabytku

Dobrze zachowany w partiach ziemnych fort prezentuje wysokie wartości naukowe jako przykład międzypolowego fortu piechoty (obrony bliskiej). Jako istotny element zespołu fortyfikacji Twierdzy Przemyśl stanowi ważny zabytek o znaczeniu europejskim.

Historia

W latach 1891-1893, w międzypolu pomiędzy głównym artyleryjskim fortem GHW VIII Łętownia a fortem głównym, ześrodkowanym fortem pancernym GHW IX Ujkowice („Brunner”), zbudowano międzypolowy fort obrony bliskiej przeznaczony dla piechoty i lekkiej artylerii. Od położonej na wsch. od niego leśniczówki, nazwany został „Leśniczówka-Łętownia” (Jägerhaus Łętownia). Znany jest także jako fort VIIIa „Aszczycówka”. Fort uzbrojono początkowo w 4 armaty 8 cm Feldkanone M. 75 na wysokich lawetach fortecznych, zmienionych następnie na 4 armaty polowe 9 cm Feldkanone M. 75/96, także na wysokich lawetach M. 75. Załogę fortu stanowiła ½ kompanii piechoty, 45 artylerzystów i 4 pionierów (saperów). Ze względu na szczupłość miejsca w niewielkich koszarach szyjowych oraz ze względów sanitarnych, budynki kuchni i magazynu żywności zlokalizowano na zapolu, na zewnątrz pn.-zach. części fosy szyjowej.

Wraz z półbaterią armat polowych fort GZW VIIIa tworzył niewielką grupę fortową w III obwodzie obronnym „Lipowica” i miał za zadanie wspieranie sąsiednich fortów głównych w obronie bliskiej.

W czasie 1 i 2 oblężenia twierdzy (18.09-9.10.1914 i 9.11.1914–22.03.1915) fort nie był bezpośrednio atakowany. Przed poddaniem twierdzy 22.03.2014 r. wysadzono w powietrze kaponierę szyjową, schrony i magazyn amunicji. Podczas trzeciego oblężenia (30.05-4.06.1915) fort zajęły wojska niemieckie i austro-węgierskie. W okresie międzywojennym rozebrano zniszczone obiekty murowane oraz koszary szyjowe i kuchnię w celu pozyskania materiałów budowlanych.

W l. 2013-2015 Związek Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl przeprowadził rewaloryzację fortu w ramach projektu „Zagospodarowanie zespołu zabytkowego Twierdzy Przemyśl w celu udostępnienia dla turystyki kulturowej, etap I”.

Opis

GZW VIIIa „Leśniczówka-Łętownia” (Gürtel-Zwischenwerk VIIIa Jägerhaus Łętownia) jest międzypolowym fortem piechoty, przeznaczonym do obrony bliskiej. Zlokalizowany jest w pn.-wsch krańcu wsi Łętownia, przy granicach z sąsiednią wsią Kuńkowce i osiedla Lipowica w Przemyślu, na krawędzi szerokiego wypłaszczenia wzgórza 343,5 m n.p.m. i jego zalesionego, zach. stoku, po zach. stronie głównej, rokadowej drogi fortecznej. Od rokady do fortu prowadzi forteczna droga dojazdowa, ob. droga prywatna (dojazd do posesji).

Powierzchnia fortu: w obrysie fosy ok. 1,4 ha, w granicach działek fortecznych (bez bocznych dróg pozoracyjnych: ok. 3,1 ha.

Fort zbudowany jest na planie półkola, otoczony suchą fosą o spłaszczonym stoku. W połowie stoku przebiega łukiem druga fosa, pierwotnie zapewne pozycja piechoty. Jej kontynuacją była pozycja flankująca znajdująca się pomiędzy pd. narożnikiem  fortu, a drogą rokadową. Do dzisiaj zachowane są partie ziemne – główny wał piechoty, ślady stanowisk armat, wał chroniący koszary, fosa z spłaszczonym stokiem i niskim przeciwstokiem, pozycja piechoty, pozycja flankująca oraz częściowo pełnoprofilowa fosa szyjowa. Obiekty murowane nie zachowały się.

Fort dostępny jest do zwiedzania bez ograniczeń. Dojazd wymaga zgody właściciela drogi.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 25.10.2017 r.

Bibliografia

  • Bobusia B., Gosztyła M., Zub M. Plany Twierdzy Przemyśl, Przemyśl 2004;
  • Bogdanowski J. Sztuka obronna, Kraków 1993;
  • Bogdanowski J. Twierdza Przemyśl, w: Teka konserwatorska Polska południowo-wschodnia, t. 4, Rzeszów 1991;
  • Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski od Biskupina do Westerplatte, Warszawa - Kraków 1996;
  • Brzoskwinia W., Idzikowski T., Środulska-Wielgus J., Wielgus K. Wartości zabytkowej Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999;
  • Idzikowski T., Twierdza Przemyśl. Powstanie. Rozwój. Technologie, Przemyśl 2004;
  • Sapeta A. Dzisiejsze zagrożenia Twierdzy Przemyśl - raport, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999;
  • Sapeta A. Zestawienie obiektów Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999;
  • Wielgus K., Austriackie forty obrony bliskiej w Twierdzy Przemyśl w świetle badań terenowych, w: Fortyfikacja t. II. Fortyfikacja austriacka w Polsce. Stan badań i problemy ochrony, Warszawa – Kraków 1995;
  • Kopia map  Spezial-Übersichts-Plan von Przemysl, Blatt 11 ŁĘTOWNIA, skala 1:10000, 1895 r. z poprawkami z 1903 r., archiwum WUOZ w Przemyślu.

czas dojazdu do następnego obiektu

4 min.

2 min.

fort pancerny główny GHW IX Brunner
Ujkowice

godzina

Wartość zabytku

Zachowany w formie trwałej ruiny fort prezentuje wysokie wartości naukowe jako przykład tzw. „fortu scalonego”– ześrodkowanego, dwuwałowego fortu głównego z artylerią umieszczoną w stanowiskach pancernych. Był jednym z dwu najpotężniejszych fortów pancernych Twierdzy Przemyśl. Jako istotny element zespołu fortyfikacji Twierdzy Przemyśl stanowi ważny zabytek o znaczeniu europejskim.

Historia

W latach 1854-1855, w ramach budowy wokół Przemyśla fortyfikacji pierwszego obozu warownego na pd. od wsi Ujkowice, w pn.-zach. części pierścienia, zbudowano szaniec artyleryjski nr 6 typu FS (Feuer-Schanze).

W 1878 r. szaniec FS został przebudowany na prowizoryczny szaniec artyleryjski IX „Ujkowice”. W następnych latach szaniec uległ poważnemu uszkodzeniu na skutek niekorzystnych warunków atmosferycznych. W 1887 r. został odbudowany. Już w l. 1892-1896, w ramach tzw. „pancernej” rozbudowy Twierdzy Przemyśl, na miejscu prowizorycznego szańca IX wzniesiono fort pancerny główny GWH IX „Brunner”. Był głównym obiektem III obwodu obronnego. Początkowo otrzymał nazwę GHW IX „Ujkowice” – na mapie twierdzy Festung-Umgebungs-Plan von Przemyśl widnieje nazwa: Gürtel-Werk IX (Ujkowice). Nazwa ta została następnie zmieniona na GHW IX „Brunner” (Gürtelhauptwerk IX Brunner), dla uczczenia jego projektanta, dyrektora Inżynierii Fortecznej, Moritza von Brunnera. Projekt Brunnera został zrealizowany z modyfikacjami wg wytycznych Technicznego i Administracyjnego Komitetu Wojskowego. Główne uzbrojenie fortu składało się z 3 haubic 15 cm Panzerhaubitzen i 4 moździerzy 15 cm Panzermörser M.80 w wieżach pancernych umieszczonych na górnej kondygnacji koszar szyjowych, 6 dział kazamatowych 8 cm M. 94 umieszczonych w tradytorach na obu krańcach koszar, 6 dział kazamatowych 8 cm M.94 na lawetach do strzelnic minimalnych w kaponierach przeciwstokowych. Załogę stanowiła 1 kompania piechoty, 167 artylerzystów oraz 9 pionierów (saperów). Zadaniem fortu było panowanie nad grupą wzgórz Nadgrodzenie (na pn. od Bełwina) i sąsiednimi pasmami, wspomaganie sąsiedniego fortu VIII Łętownia i fortów pn. odcinka pierścienia oraz obrona międzypól i zapoli ogniem dział tradytorów. Na przełomie 1910 i 1911 r. przezbrojono wieże pancerne moździerzy, montując w nich nowoczesne haubice 10 cm M.5.

Podczas pierwszego oblężenia twierdzy (18.09-9.10.1914) artyleria fortu IX walczyła z rosyjską artylerią prowadzącą w dniach 4-7 października ostrzał pozycji frontu pn. fortyfikacji. W drugim oblężeniu (9.11.1914–22.03.1915) wspierał piechotę austro-węgierską w walce o pozycję „Na Górach” koło Batycz oraz podczas wypadu w kierunku Bełwina. Przed poddaniem twierdzy wysadzono w powietrze koszary, tradytory oraz kaponiery. Podczas trzeciego oblężenia (30.05-4.06.1915) fort zajęły wojska niemieckie. W okresie międzywojennym prowadzono prace rozbiórkowe w celu pozyskania materiałów budowlanych.

W l. 2013-2015 Związek Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl przeprowadził kompleksową rewaloryzację fortu w ramach projektu „Zagospodarowanie zespołu zabytkowego Twierdzy Przemyśl w celu udostępnienia dla turystyki kulturowej, etap I”.

Opis

Fort GHW IX „Brunner” (zwany także fortem Glinne) jest głównym, pancernym, ześrodkowanym, dwuwałowym fortem artyleryjskim typu „Einheitsfort”, zbudowanym w systemie fortyfikacji fortowej – grupowej. Znajduje się na pd. od Ujkowic, na szczycie zalesionego wzgórza Glinne.

Powierzchnia fortu: ok. 3,3 ha.

Fort zbudowany jest na planie redanu, otoczony suchą fosą. W przeciwstoku fosy znajdują się ruiny obu kaponier oraz galerii strzelniczej, z której zachowany jest fragment muru ceglanego ze strzelnicami dla broni ręcznej i fragmenty betonowego stropu podparte stalowymi słupami. Do dziś istnieją też ziemne elementy fortu – fosa, dolny wał piechoty i wał osłaniający koszary szyjowe. W centrum fortu znajdują się fundamenty koszar szyjowych. W osi wału piechoty usytuowany jest betonowy schron centralny z 4 wyjściami na dziedziniec. Schron przykryty jest stropem betonowym na dwuteownikach stalowych. Zachowana jest sklepiona poterna łącząca schron centralny z koszarami. Jej wylot znajduje się na drugiej kondygnacji ściany narażonej. W osi fortu znajdują się dwie sklepione poterny: dolna prowadząca do galerii strzelniczej w przeciwstoku fosy i górna, dostępna dzięki zbudowaniu ażurowych, stalowych schodów z pomostem, prowadząca do schronu centralnego. Istnieje także droga dojazdowa do fortu prowadząca w wykopie od głównej fortecznej drogi rokadowej.

Fort dostępny jest do zwiedzania bez ograniczeń. Dzięki przeprowadzonym pracom, zwiedzanie fortu jest bezpieczne. Fort znajduje się na czarnym turystycznym szlaku fortecznym oraz zielonym szlaku rowerowym.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 28.03.2017 r.

Bibliografia

  • Bobusia B., Gosztyła M., Zub M. Plany Twierdzy Przemyśl, Przemyśl 2004;
  • Bogdanowski J. Sztuka obronna, Kraków 1993;
  • Bogdanowski J. Twierdza Przemyśl, w: Teka konserwatorska Polska południowo-wschodnia, t. 4, Rzeszów 1991;
  • Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski od Biskupina do Westerplatte, Warszawa - Kraków 1996;
  • Brzoskwinia W., Idzikowski T., Środulska-Wielgus J., Wielgus K. Wartości zabytkowej Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999;
  • Forstner F. Twierdza Przemyśl, Warszawa 2000;
  • Idzikowski T., Twierdza Przemyśl. Powstanie. Rozwój. Technologie, Przemyśl 2004;
  • Sapeta A. Dzisiejsze zagrożenia Twierdzy Przemyśl - raport, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999;
  • Sapeta A. Zestawienie obiektów Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999;
  • Stuckheil F. Drugie oblężenie Twierdzy Przemyśl II. Czasy upadku, Przemyśl 2004;
  • Kopia mapy Spezial-Übersichts-Plan von Przemysl, Blatt 11 ŁĘTOWNIA, skala 1:10000, 1895 r. z późniejszymi poprawkami, archiwum WUOZ w Przemyślu.

czas dojazdu do następnego obiektu

2 min.

1 min.

Fort pancerny międzypolowy GZW IXa Przy Krzyżu
Ujkowice

30 minut

Wartość zabytku

Zachowany w formie trwałej ruiny fort prezentuje wysokie wartości naukowe jako przykład międzypolowego fortu pancernego obrony bliskiej. Fort jest unikalnym dziełem obronnym o rozwiązaniach nie powtórzonych w żadnej z twierdz na terenie ówczesnej Galicji. Jest ważnym elementem krajobrazu warownego północnego fragmentu zewnętrznego pierścienia fortyfikacji. Jako istotny element zespołu fortyfikacji Twierdzy Przemyśl stanowi ważny zabytek o znaczeniu europejskim.

Historia

Planując wielką, tzw. „pancerną” rozbudowę Twierdzy Przemyśl przewidziano budowę dzieła w prawym międzypolu fortu głównego GHW IX Brunner w miejscu, gdzie powstało niebezpieczne pole martwe. W miejscu tym w latach 1892-1895 zbudowano niewielki międzypolowy fort pancerny GZW IXa Przy Krzyżu (Gürtelzwischenwerk IXa beim Kreuz). Jego projekt został opracowany przez dyrektora Inżynierii Fortecznej, Moritza von Brunnera z uwzględnieniem wytycznych Technicznego i Administracyjnego Komitetu Wojskowego. Fort IXa wszedł w skład grupy fortowej fortu GHW IX Brunner w III obwodzie obronnym „Lipowica”. Główne uzbrojenie fortu składało się z 2 armat 8 cm Panzerkanone M. 94 umieszczonych w wieżach pancernych na stropie przedniego budynku i 2 dział kazamatowych 8 cm Minimalschartenkanone M. 94 umieszczonych w tradytorze dobudowanym do koszar szyjowych. Na prawym skrzydle przedniego budynku umieszczona została pancerna wieża obserwacyjna. Załogę stanowiła ½ kompanii piechoty, 54 artylerzystów oraz 4 pionierów (saperów). Zadaniem fortu była obrona podejścia do pierścienia od strony Ujkowic, po pn. stronie wzgórz, wspomaganie sąsiedniego fortu IX Brunner w obronie bliskiej, wspieranie fortów XIb Zagrodnia i X Orzechowce oraz obrona ich międzypól i zapola ogniem dział tradytora.

Podczas pierwszego oblężenia twierdzy (18.09-9.10.1914) artyleria fortu IXa walczyła zapewne z rosyjską artylerią prowadzącą w dniach 4-7 października ostrzał pozycji frontu pn. fortyfikacji. W drugim oblężeniu (9.11.1914–22.03.1915) wspierał piechotę austro-węgierską w walce o pozycję „Na Górach” koło Batycz. Przed poddaniem twierdzy wysadzono w powietrze tradytor oraz baterię pancerną. Podczas trzeciego oblężenia (30.05-4.06.1915), fort zajęły 2 czerwca wojska niemieckie. W okresie międzywojennym prowadzono prace rozbiórkowe w celu pozyskania materiałów budowlanych.

W l. 2013-2015 Związek Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl przeprowadził kompleksową rewaloryzację fortu w ramach projektu „Zagospodarowanie zespołu zabytkowego Twierdzy Przemyśl w celu udostępnienia dla turystyki kulturowej, etap I”. Wykonano znaczne prace porządkowe – wywieziono wiele ton śmieci i humusu, ziemne – usunięcie wtórnego przekopu, rekonstrukcja pochylni, uporządkowano zieleń, wytyczono trasę zwiedzania z zabezpieczeniem miejsc niebezpiecznych, zamontowano tablice informacyjne, ławkę, kosz na śmieci i stojak na rowery.

Opis

Fort GZW (Gürtel-Zwischenwerk) IXa „Przy Krzyżu” jest międzypolowym, pancernym fortem obrony bliskiej, zbudowanym w systemie fortyfikacji fortowej – grupowej. Znajduje się na pd. od Ujkowic, na szczycie pasma wzgórza 345,04 m n.p.m. na pn.-wsch od fortu IX. Przy rozstaju dróg po zach. stronie fortu IXa stoi krzyż, od którego zaczerpnięto nazwę fortu.

Powierzchnia fortu: ok. 0,95 ha (ok. 2,7 ha w granicach działek).

Fort zbudowany jest na planie redanu o zaokrąglonych narożach, otoczony suchą fosą o spłaszczonym stoku. Zachowane są ziemne elementy fortu – fosa, wał piechoty i wał osłaniający koszary szyjowe. W centrum fortu znajdują się ruiny schronu baterii pancernej i schronu pogotowia, z widocznymi ścianami magazynu amunicyjnego oraz dolne części szybów obu wież pancernych armat 8 cm M. 94. Zachowały się także relikty ruin koszar szyjowych oraz drogi: dojazdowa do fortu prowadząca od głównej fortecznej drogi rokadowej i rokadowa pozorna z reliktami maski bocznej. Teren fortu porośnięty jest drzewami będącymi sukcesją maski czołowej.

Fort dostępny jest do zwiedzania bez ograniczeń. Dzięki przeprowadzonym pracom, zwiedzanie fortu jest bezpieczne. Fort znajduje się na czarnym turystycznym szlaku fortecznym oraz zielonym szlaku rowerowym.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 28.03.2017 r.

Bibliografia

  • Bobusia B., Gosztyła M., Zub M. Plany Twierdzy Przemyśl, Przemyśl 2004;
  • Bogdanowski J. Sztuka obronna, Kraków 1993;
  • Bogdanowski J. Twierdza Przemyśl, w: Teka konserwatorska Polska południowo-wschodnia, t. 4, Rzeszów 1991;
  • Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski od Biskupina do Westerplatte, Warszawa - Kraków 1996;
  • Brzoskwinia W., Idzikowski T., Środulska-Wielgus J., Wielgus K. Wartości zabytkowej Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999;
  • Idzikowski T., Twierdza Przemyśl. Powstanie. Rozwój. Technologie, Przemyśl 2004;
  • Sapeta A. Dzisiejsze zagrożenia Twierdzy Przemyśl - raport, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999;
  • Sapeta A. Zestawienie obiektów Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999;
  • Wielgus K. Austriackie forty obrony bliskiej w Twierdzy Przemyśl w świetle badań terenowych, w: Fortyfikacja austriacka w Polsce. Stań badań i problemy ochrony, Fortyfikacja t. III, Warszawa-Kraków 1995;
  • Kopia mapy  Spezial-Übersichts-Plan von Przemysl, Blatt 11 ŁĘTOWNIA, skala 1:10000, 1895 r., archiwum WUOZ w Przemyślu.

czas dojazdu do następnego obiektu

2 min.

2 min.

fort artyleryjski GZW Xb Zagrodnia
Ujkowice

30 minut

Wartość zabytku

Dobrze zachowany w partiach ziemnych fort prezentuje wysokie wartości naukowe jako przykład jednowałowego fortu artyleryjskiego, ześrodkowanego zmodernizowanego do obrony bliskiej. Fort posiada również duże walory krajobrazowe. Jako istotny element zespołu fortyfikacji Twierdzy Przemyśl stanowi ważny zabytek o znaczeniu europejskim.

Historia

W l. 1854-1855, w ramach budowy wokół Przemyśla fortyfikacji pierwszego obozu warownego na południe od wsi Ujkowice, w pn.-zach. części pierścienia, zbudowano szaniec artyleryjski nr 6 typu FS (Feuer-Schanze).

W 1887 r. podczas gorączkowych prac mających na celu postawienie twierdzy w stan gotowości bojowej, szaniec FS został przebudowany na prowizoryczną, międzypolową baterię artylerii nr 6. Bateria została uzbrojona w 4 działa 12 cm M.61 na wysokich lawetach. Jej załoga składała się z ¼ kompanii piechoty, 54 artylerzystów i 4 pionierów (saperów). Zadaniem baterii było panowanie nad terenem pomiędzy fortami IXa Przy Krzyżu i X Orzechowce oraz wspieranie tych fortów w obronie bliskiej.

Pogorszenie sytuacji międzynarodowej w październiku 1912 r. na skutek wybuchu 1 wojny bałkańskiej spowodowało modernizację dzieł obronnych twierdzy w ramach wojennego wyposażenia. Baterię 6 przebudowano na międzypolowy fort ześrodkowany GZW Xb Zagrodnia. Wzmocniono stropy dwu schronów mieszczących koszary szyjowe do stopnia tzw. „bomboodporności” (odporność na przebicie pociskami kalibru 15 cm). Dobudowano basteję szyjową na planie trapezu oraz urządzono stanowiska obrony bliskiej dla piechoty i karabinów maszynowych. Fort Xb stanowił główne dzieło obronne grupy fortowej Zagrodnia (III obwód obronny Lipowica) złożonej z fortu oraz kilku baterii artylerii. Jego uzbrojenie artyleryjskie i zadania bojowe pozostały takie same jak przed przebudową.

Podczas pierwszego oblężenia twierdzy (18.09-9.10.1914) artyleria fortu IXa walczyła zapewne z rosyjską artylerią prowadzącą w dniach 4-7 października ostrzał pozycji frontu pn. fortyfikacji. W drugim oblężeniu (9.11.1914–22.03.1915) wspierał piechotę austro-węgierską w walce o pozycję „Na Górach” koło Batycz. Przed poddaniem twierdzy wysadzono w powietrze koszary szyjowe. Podczas trzeciego oblężenia (30.05-4.06.1915), fort zajęły 2 czerwca wojska niemieckie. W okresie międzywojennym prowadzono prace rozbiórkowe w celu pozyskania materiałów budowlanych.

W ramach projektu „Zagospodarowanie zespołu zabytkowego Twierdzy Przemyśl w celu udostępnienia dla turystyki kulturowej, etap I” realizowanego w l. 2013-2015 przez Związek Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl uczytelniono i wyeksponowano strukturę fortu – uporządkowano zieleń, oczyszczono ze śmieci i gruzu wały, fosę i pozostałości budynków, wytyczono trasę zwiedzania z zabezpieczeniem miejsc niebezpiecznych, zamontowano tablice informacyjne, ławki, kosze na śmieci i stojak na rowery.

Opis

Fort GZW (Gürtel-Zwischenwerk) Xb „Zagrodnia” jest jednowałowym fortem artyleryjskim, ześrodkowanym, zmodernizowanym do obrony bliskiej. Zlokalizowany jest na szycie wzgórza 299,1 m n.p.m. na pd. od Ujkowic.

Powierzchnia fortu w granicach działki: 2,28 ha.

Fort zbudowany jest na planie bastionu, otoczony suchą fosą. W części szyjowej znajduje się obszerna basteja na rzucie trapezu broniąca fort od strony wjazdu, pełniąca pierwotnie także rolę tradytora. Zachowane są ziemne elementy fortu – wał ze śladami stanowisk piechoty w załamaniach czoła, w obu barkach i w części szyjowej oraz stanowiskami 4 dział 15 cm M.61 rozdzielonymi poprzecznicami  w obu czołach, wał osłaniający koszary szyjowe oraz wały bastei szyjowej. Po 2-częściowych koszarach szyjowych zachowana jest jedynie ceglana ściana narażona budynku pn.-wsch. W stoku wału koszar szyjowych w osi fortu znajduje się wnęka z pozostałością studni oraz rozłożysta wierzba wyrosła prawdopodobnie z faszyny umacniającej stoki wnęki. W otoczeniu fortu znajdują się drogi forteczne: dojazdowa i rokadowa oraz pozostałości zieleni maskującej.

Fort dostępny jest do zwiedzania bez ograniczeń. Znajduje się na czarnym turystycznym szlaku fortecznym oraz na zielonym szlaku rowerowym – trasa północna po fortach Twierdzy Przemyśl.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 20.03.2017 r.

Bibliografia

  • Bobusia B., Gosztyła M., Zub M. Plany Twierdzy Przemyśl, Przemyśl 2004;
  • Bogdanowski J. Sztuka obronna, Kraków 1993;
  • Bogdanowski J. Twierdza Przemyśl, w: Teka konserwatorska Polska południowo-wschodnia, t. 4, Rzeszów 1991;
  • Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski od Biskupina do Westerplatte, Warszawa - Kraków 1996;
  • Brzoskwinia W., Idzikowski T., Środulska-Wielgus J., Wielgus K. Wartości zabytkowej Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999;
  • Idzikowski T., Twierdza Przemyśl. Powstanie. Rozwój. Technologie, Przemyśl 2004;
  • Sapeta A. Dzisiejsze zagrożenia Twierdzy Przemyśl - raport, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999;
  • Sapeta A. Zestawienie obiektów Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999;
  • Treść tablicy informacyjnej Fort Xb „Zagrodnia”, Związek Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl;
  • Mapa Galicji i Bukowiny Franziszeische Landesaufnahme (1861-1864), serwis internetowy Historische Karten der Habsburger Monarchie http://mapire.eu;
  • Kopia mapy  Spezial-Übersichts-Plan von Przemysl, Blatt 11, skala 1:10000, 1895 r. z poprawkami z 1903 r., archiwum WUOZ w Przemyślu.

czas dojazdu do następnego obiektu

2 min.

2 min.

szaniec piechoty Orzechowce
Ujkowice

15 minut

Szaniec piechoty Orzechowce jest międzypolowym dziełem obrony bliskiej powstałym w okresie wielkiej rozbudowy Twierdzy Przemyśl z lat 1894-1899. Jest unikalnym z uwagi na wydłużony, owalny i spłaszczony kształt. Jest jedynym tego typu dziełem w obu twierdzach austro-węgierskich w dawnej Galicji.

Historia

W latach 1894-1899, w ramach tzw. „pancernej” rozbudowy Twierdzy Przemyśl wznoszono także międzypolowe forty obrony bliskiej. W miejscu narażonym na gwałtowny atak piechoty, pomiędzy ówczesną baterią nr 6 (późniejszy fort ześrodkowany GZW Xb Zagrodnia), a ówczesnym głównym dwuwałowym fortem artyleryjskim GHW X Orzechowce, zbudowano w 1896 r. międzypolowy szaniec piechoty. Szaniec powstał w związku z wielkimi manewrami wojskowymi odbywającymi się w Twierdzy Przemyśl. Wszedł w skład grupy fortowej „Zagrodnia” w III obwodzie obronnym. Dzieło nie zostało umieszczone na mapie Spezial-Übersichts-Plan von Przemysl. Szaniec nie miał uzbrojenia artyleryjskiego. Jego załoga składała się z ½ kompanii piechoty. Zadaniem szańca była obrona - wraz z sąsiednim fortem głównym, dwuwałowym, opancerzonym GHW X Orzechowce – niecki terenowej położonej pomiędzy tymi dziełami. W czasie pierwszych dwóch oblężeń twierdzy (18.09-9.10.1914 i 9.11.1914–22.03.1915) szaniec nie brał bezpośredniego udziału w walkach. Podczas trzeciego oblężenia (30.05-4.06.1915) zajęły go w dniu 2 czerwca wojska niemieckie. Prawdopodobnie w okresie międzywojennym rozebrano schron główny w celu pozyskania materiałów budowlanych.

W l. 2013-2015 Związek Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl przeprowadził kompleksową rewaloryzację fortu w ramach projektu „Zagospodarowanie zespołu zabytkowego Twierdzy Przemyśl w celu udostępnienia dla turystyki kulturowej, etap I”. Wykonano prace porządkowe uporządkowano zieleń, zamontowano tablice informacyjne, ławkę i kosz na śmieci.

Opis

Szaniec Orzechowce jest międzypolowym szańcem piechoty zbudowanym w systemie grupowym fortyfikacji. Szaniec zlokalizowany jest na terenie miejscowości Ujkowice, w przysiółku Debry, przy drodze łączącej przysiółek z kościołem parafialnym w Ujkowicach. Znajduje się na grzbiecie terenowym nad przebiegającą łukiem doliną, flankowaną od strony pn.-wsch. przez fort  GHW X Orzechowce. Na zach. od szańca znajduje się międzypolowy fort artyleryjski GZW Xb Zagrodnia. Pomiędzy oboma dziełami przebiega częściowo zachowana maska boczna, kryjąca drogę pozoracyjną.

Powierzchnia szańca ok. 0,35 ha, w granicach działek fortecznych - ok. 0,66 ha.

Szaniec założony jest na planie owalu. Od głównej fortecznej drogi rokadowej prowadzi do niego dojazdowa droga forteczna, która w początkowym odcinku przebiega równolegle do drogi biegnącej do kościoła parafialnego w Ujkowicach. Droga dojazdowa poprowadzona jest w wykopie i łączy się z bramą w wale, zlokalizowaną w osi dzieła. Szaniec otoczony jest wałem i pełnoprofilową suchą fosą. Na wale rozmieszczone były stanowiska ogniowe piechoty. W centrum szańca przebiega wał ziemny, pierwotnie osłaniający niezachowany schron.

Zabytek dostępny jest do zwiedzania bez ograniczeń. Znajduje się na czarnym turystycznym szlaku fortecznym oraz na zielonym szlaku rowerowym – trasa północna po fortach Twierdzy Przemyśl.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 29.03.2018 r.

Bibliografia

  • Bobusia B., Gosztyła M., Zub M. Plany Twierdzy Przemyśl, Przemyśl 2004;
  • Bogdanowski J. Sztuka obronna, Kraków 1993;
  • Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski od Biskupina do Westerplatte, Warszawa - Kraków 1996;
  • Brzoskwinia W., Idzikowski T., Środulska-Wielgus J., Wielgus K. Wartości zabytkowej Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999;
  • Forstner F., Twierdza Przemyśl, tł. Bańbor J., Warszawa 2000;
  • Idzikowski T., Twierdza Przemyśl. Powstanie. Rozwój. Technologie, Przemyśl 2004;
  • Związek Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl – tablica informacyjna - Szaniec piechoty Orzechowce.

czas dojazdu do następnego obiektu

4 min.

2 min.

Fort główny artyleryjski GHW X Orzechowce
Ujkowice

godzina

Zachowany w stanie ruiny fort GHW X posiada duże wartości naukowe jako jeden z 2 zachowanych w Twierdzy Przemyśl dwuwałowych fortów artyleryjskich, zbudowanych podczas 3 etapu budowy twierdzy. Uczestniczył w walkach podczas 1 i 3 oblężenia w 1914 i 1915 r. Posiada także walory krajobrazowe. Jako istotny element zespołu fortyfikacji Twierdzy Przemyśl stanowi zabytek o znaczeniu europejskim.

Historia

W latach 1854-1855 wzniesiono wokół Przemyśla fortyfikacje pierwszego obozu warownego. Na wsch. od wsi Ujkowice, w pn. części pierścienia, rozpoczęto budowę szańca artyleryjskiego nr 8, typu FS (Feuer-Schanze). Budowy tej nie ukończono. W 1878 r. zmieniono nr szańca na 7 i przekształcono na prowizoryczną baterię. W latach 1886-1887 baterię zniwelowano, a na jej miejscu zbudowano dwuwałowy fort artyleryjski główny GHW X „Orzechowce”. Na mapie twierdzy Festung-Umgebungs-Plan von Przemyśl fort nosi oznaczenie Lagerfort X (Orzechowce). W 1896 r. dokonano próbnego ostrzału fortu w celu sprawdzenia odporności poszczególnych jego elementów. Doświadczenie wykazało, że fort jest przestarzały. W latach 1897-1900 fort zmodernizowano. Wzmocniono konstrukcję kazamat, na skrzydłach wału piechoty zbudowano 2 baterie pancerne, a na skrzydłach wału górnego 2 tradytory pancerne. Rozebrano obronny mur szyjowy z półbastionami i bramą oraz 3 kaponiery w fosie. W zamian do ścian koszar dobudowano 2 kaponiery szyjowe, zaś w fosie zbudowano 2 podwójne przeciwstokowe, pancerne kaponiery grodzowe. W 1909 r. fort uzbrojony był w 4 działa 15 cm M.61 na wysokich lawetach na wale górnym, 8 dział kazamatowych 6 cm M.99 (4 w tradytorach i 4 w kaponierach), 4 działa 8 cm M.94 w wieżach pancernych baterii na skrzydłach dolnego wału, 4 działa kazamatowe 8 cm M.98 na lawetach do strzelnic minimalnych w kaponierach, 2 rezerwowe stanowiska polowych dział 9 cm M.75/96 oraz 4 karabiny maszynowe 8 mm M.93 w kaponierach. Załogę fortu w 1901 r. - wraz z bateria sprzężoną - stanowiła 1 kompania piechoty, 1 kompania artylerii fortecznej i 8 pionierów (saperów). Zadaniem fortu była obrona odcinka od drogi do Pruchnika do potoku Rada, wzgórz w rejonie Batycz oraz na wsch. i pd. od Trójczyc, a także flankowanie baterii sprzężonej i międzypól w kierunku fortów XIa i Xb. W czasie 1 oblężenia twierdzy (18.09-9.10.1914) fort X wspierał obronę sąsiedniego fortu XIa „Cegielnia” szturmowanego przez artylerię i piechotę rosyjską. Przed poddaniem twierdzy w 2 oblężeniu (9.11.1914-22.03.1915) fort wysadzono w powietrze. Podczas 3 oblężenia (29.05-4.06.1915), w dn. 2.06.1915 r. po uprzednim ostrzelaniu pociskami kalibru 42 cm i poważnym uszkodzeniu zdobyła fort niemiecka 11. Bawarska Dywizja Piechoty. W l. 1920-1930 rozebrano koszary szyjowe i mury Carnota. Obecnie Związek Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl prowadzi prace remontowe terenu fortu.

Opis

Fort GHW (Gürtelhauptwerk) X „Orzechowce”, jest fortem artyleryjskim dwuwałowym, opancerzonym, zbudowanym w systemie fortowym grupowym. Fort zlokalizowany na południowy-wschód od wsi Ujkowice, ok. 500 m na południowy-zachód od drogi Przemyśl - Pruchnik.

Powierzchnia fortu z odcinkiem drogi fortecznej, bez baterii sprzężonej i wału łączącego, w granicach dawnych działek fortecznych ok. 6,9 ha.

Fort zbudowany jest na planie pięcioboku, z kleszczowo załamanym odcinkiem szyjowym. Dzieło otacza sucha fosa. Zachowane są pozostałości koszar szyjowych z poterną prowadząca do schronu centralnego. Częściowo zachowane kazamaty schronu mieściły 2 izby mieszkalne żołnierzy, 2 schrony pogotowia, ubikację i podręczny magazyn amunicji. Ze schronu prowadzą wybieżnie na oba dziedzińce oraz poterna do zlikwidowanej w czasie przebudowy fortu kaponiery osiowej. Zachowany jest częściowo wał osłaniający koszary szyjowe i schron centralny, dolny wał piechoty z ruinami baterii pancernych ze stanowiskami 4 wież pancernych artyleryjskich i 2 obserwacyjnych oraz uszkodzona lewoskrzydłowa kaponiera grodzowa, przeciwstokowa. Do prawego barku przylega wał ziemny ze spłaszczonym stokiem, łączący fort ze sprzężoną baterią artylerii.

Obiekt dostępny dla zwiedzajczch. Przy zwiedzaniu należy zachować ostrożność, ze względu na niebezpieczeństwo spadnięcia ze szczytu górnego wału na teren po nieistniejących koszarach. Fort znajduje się na czarnym szlaku fortecznym oraz na trasie rowerowej po fortach Twierdzy Przemyśl.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 30.10.2014 r.

Bibliografia

  • Bobusia B., Gosztyła M., Zub M. Plany Twierdzy Przemyśl, Przemyśl 2004.
  • Bogdanowski J. Sztuka obronna, Kraków 1993.
  • Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski od Biskupina do Westerplatte, Warszawa - Kraków 1996.
  • Bogdanowski J. Twierdza Przemyśl, w: Teka konserwatorska Polska południowo-wschodnia, t. 4, Rzeszów 1991.
  • Brzoskwinia W., Idzikowski T., Środulska-Wielgus J., Wielgus K. Wartości zabytkowej Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Forstner F., Twierdza Przemyśl, tł. Bańbor J., Warszawa 2000.
  • Idzikowski T., Twierdza Przemyśl. Powstanie. Rozwój. Technologie, Przemyśl 2004.
  • Sapeta A. Zestawienie obiektów Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.

Bateria sprzężona walki dalekiej X/B2 Orzechowce
Ujkowice

15 minut

Zachowana bateria X/B2 posiada duże wartości naukowe jako dzieło obronne zbudowane w systemie grupowym, sprzężone z głównym, opancerzonym fortem GHW X. Uczestniczyła w walkach podczas 1 i 3 oblężenia w 1914 i 1915 r. Jako istotny element zespołu fortyfikacji Twierdzy Przemyśl stanowi zabytek o znaczeniu europejskim.

Historia

Bateria powstała w latach 1886-1887, równocześnie z dwuwałowym fortem artyleryjskim głównym GHW X „Orzechowce”. Na mapie twierdzy Festung-Umgebungs-Plan von Przemyśl bateria nie posiada oddzielnej nazwy. W latach 1897-1900 podczas pancernej modernizacji fortu obwałowanie baterii oraz wał łączący ją z fortem GHW X przekształcony został poprzez spłaszczenie stoku. W 1901 r. bateria była uzbrojona w 4 działa 15 cm na wysokich lawetach fortecznych. Mała bateria na wale łączącym uzbrojona była w 2 działa polowe 8 cm M.75. W 1909 r. uzbrojenie małej baterii zmieniono na 2 działa polowe 9 cm M.75/96. Zadaniem baterii było panowanie nad wzgórzami w rejonie Batycz i uniemożliwienie urządzenia tam baterii oblężniczych przeciwnika. „Mała bateria” miała wzmocnić obronę międzypola pomiędzy fortami GHW X i GZW Xa. W czasie 1 oblężenia twierdzy (18.09-9.10.1914) baterie wspierały obronę sąsiedniego fortu XIa „Cegielnia” szturmowanego przez artylerię i piechotę rosyjską. Przed poddaniem twierdzy w 2 oblężeniu (9.11.1914-22.03.1915) zniszczono działa. Podczas 3 oblężenia (29.05-4.06.1915), w dn. 2.06.1915 r. po uprzednim ostrzelaniu przez ciężką artylerię baterie zdobyła niemiecka 11. Bawarska Dywizja Piechoty. W latach 1920-1930 rozebrano schrony pogotowia.

Opis

Bateria X/B2 jest baterią obrony dalekiej, sprzężoną z fortem GHW (Gürtelhauptwerk) X „Orzechowce”, zbudowaną w systemie fortowym grupowym. Bateria zlokalizowana jest na południowy-wschód od fortu X, w północno-zachodnim krańcu wsi Żurawica, ok. 500 m na zach. od drogi Przemyśl - Pruchnik. Granica pomiędzy wsiami Ujkowice i Żurawica oraz gminami Przemyśl i Żurawica oddziela baterię X/B2 od wału łączącego, „małej baterii” i fortu X. Powierzchnia baterii, wraz z wałem łączącym z fortem, w granicach dawnych działek fortecznych ok. 2,8 ha.

Bateria zbudowana jest na planie prostokąta. Od strony północnej i wschodniej dzieło otacza sucha fosa o spłaszczonym stoku. Zachowany jest wał ze stanowiskami ciężkich armat fortecznych rozdzielonymi poprzecznicami. Od strony szyjowej oraz z obu boków baterię zamyka wał ziemny z wąską fosą i dwoma przejazdami w miejscu niezachowanych bram: w szyi i w barku zachodnim, od strony „małej baterii”. Teren baterii porośnięty jest samosiejkami, w części zachodniej lasem.

Do lewego, zachodniego barku baterii przylega wał z fosą suchą o spłaszczonym stoku. W początkowym odcinku wał biegnie w kierunku zach., następnie załamuje się na północny-zachód, w kierunku fortu GHW X. Bezpośrednio za załamaniem, znajduje się „mała bateria”. Są to dwa stanowiska armat polowych, rozdzielone poprzecznicą. Kolejne dwie poprzecznice oddzielają stanowiska ogniowe od pozostałych odcinków wału. „Mała bateria”, wał łączący i fosa porośnięte są drzewami, głównie robinią akacjową, samosiejkami wyrosłymi z drzew stanowiących dawniej maskę czołową wału.

Obiekt dostępny dla zwiedzających. Dzieła obronne znajdują się na północnym odcinku czarnego, fortecznego szlaku turystycznego oraz na trasie rowerowej po fortach Twierdzy Przemyśl.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 05.11.2014 r.

Bibliografia

  • Bobusia B., Gosztyła M., Zub M. Plany Twierdzy Przemyśl, Przemyśl 2004.
  • Bogdanowski J. Sztuka obronna, Kraków 1993.
  • Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski od Biskupina do Westerplatte, Warszawa - Kraków 1996.
  • Bogdanowski J. Twierdza Przemyśl, w: Teka konserwatorska Polska południowo-wschodnia, t. 4, Rzeszów 1991.
  • Brzoskwinia W., Idzikowski T., Środulska-Wielgus J., Wielgus K. Wartości zabytkowej Twierdzy Przemyśl, [w:] Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Forstner F., Twierdza Przemyśl, tł. Bańbor J., Warszawa 2000.
  • Idzikowski T., Twierdza Przemyśl. Powstanie. Rozwój. Technologie, Przemyśl 2004.
  • Sapeta A. Zestawienie obiektów Twierdzy Przemyśl, [w:] Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.

czas dojazdu do następnego obiektu

11 min.

9 min.

Fort główny artyleryjski GHW XI Duńkowiczki
Duńkowiczki

godzina

Dobrze zachowany fort GHW XI posiada duże wartości naukowe jako jeden z 2 zachowanych w Twierdzy Przemyśl dwuwałowych fortów artyleryjskich, zbudowanych podczas 3 etapu budowy twierdzy. Uczestniczył w walkach podczas 1 i 3 oblężenia w 1914 i 1915 r. Jako istotny element zespołu fortyfikacji Twierdzy Przemyśl stanowi zabytek o znaczeniu europejskim.

Historia

W latach 1854-1855 wzniesiono wokół Przemyśla fortyfikacje pierwszego obozu warownego. Na zach. od wsi Duńkowiczki, w pn. części pierścienia, zbudowano szaniec artyleryjski nr 11, typu FS (Feuer-Schanze). W 1878 r. szaniec przebudowano na prowizoryczny szaniec artyleryjski XI „Duńkowiczki”, a w latach 1886-1887 na stały, dwuwałowy fort artyleryjski główny GHW XI „Duńkowiczki”. Na mapie twierdzy Festung-Umgebungs-Plan von Przemyśl fort nosi oznaczenie Lagerfort XI (Duńkowiczki). W latach 1902-1908 fort zmodernizowano. Zbudowano 2 baterie pancerne na skrzydłach wału piechoty i 2 tradytory pancerne na skrzydłach wału górnego. W zamian rozebranego obronnego muru z bramą i kaponierą szyjową, do ściany koszar dobudowano nową kaponierę flankującą koszary. Zadaniem fortu była obrona drogi do Krakowa, wzgórz na przedpolu oraz międzypól w kierunku fortów XII i XIa. W 1909 r. fort uzbrojony był w 6 dział 15 cm M.61 na wysokich lawetach na wale górnym, 6 dział kazamatowych 6 cm M.99 w tradytorach, 4 działa 8 cm M.02 w wysuwano-obrotowych wieżach pancernych Senkpanzer, 6 dział kazamatowych 8 cm M.98 na lawetach do strzelnic minimalnych w kaponierach czołowej i szyjowej oraz 4 karabiny maszynowe M.7 MG. Załogę fortu stanowiła 1 kompania piechoty, 146 artylerzystów i 9 pionierów (saperów). W czasie 1 oblężenia twierdzy (18.09-9.10.1914) fort XII, po silnym ostrzale artyleryjskim, w dn. 7-8.10.1914 r. był bezskutecznie szturmowany przez piechotę rosyjską. Przed poddaniem twierdzy w 2 oblężeniu (9.11.1914-22.03.1915) wysadzono w powietrze tradytory i kaponierę szyjową. Podczas 3 oblężenia (29.05-4.06.1915), w dn. 30.05.1915 r. po uprzednim ostrzelaniu pociskami kalibru 42 cm i uszkodzeniu przez ciężką artylerię zdobyła fort niemiecka 11. Bawarska Dywizja Piechoty. W latach 1920-1939 zdemontowano wieże pancerne. 2 wieże zamontowano w Twierdzy Osowiec, 1 w fortyfikacjach śląskich. Po II wojnie światowej dokonano rozbiórek elementów ceglanych fortu. W latach 80-tych odbudowano ściany zamykające kazamaty koszar, które przeznaczono na potrzeby kółka rolniczego, a następnie umieszczono w nich pieczarkarnię. Obecnie Związek Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl prowadzi prace remontowe fortu.

Opis

Fort GHW (Gürtelhauptwerk) XI „Duńkowiczki”, jest fortem artyleryjskim dwuwałowym, opancerzonym, zbudowanym w systemie fortowym grupowym. Fort zlokalizowany jest w zach. części wsi Duńkowiczki, ok. 900 m od drogi Przemyśl - Kraków.

Fort o powierzchni ok. 5,2 ha zbudowany jest na planie pięcioboku, z kleszczowo załamanym odcinkiem szyjowym. Dzieło otacza sucha fosa. Szyja fortu zamknięta jest koszarami z kazamatami mieszczącymi pierwotnie izby mieszkalne komendanta, oficerów i żołnierzy, lokal opatrunkowy, kuchnię, 2 magazyny żywności, 2 ubikacje. Na osi znajduje się sień wejściowa, wzdłuż ściany narażonej przebiega korytarz z wejściami do kazamat i 4. wnękami wind amunicyjnych. Na skrzydłach koszar zlokalizowano wybieżnie na dziedzińce przed wałem dolnym - piechoty oraz magazyny amunicyjne z laboratoriami. Na przedłużeniu sieni wejściowej znajduje się poterna prowadząca do schronu centralnego. Jego kazamaty mieściły 2 izby mieszkalne żołnierzy, 2 schrony pogotowia, ubikację i podręczny magazyn amunicji. Ze schronu prowadzą wtórnie zamurowane wybieżnie na oba dziedzińce oraz poterna do niezachowanej kaponiery osiowej. Koszary i schron centralny osłonięte są wałem ziemnym. Na wale górnym nad koszarami znajdowały się stanowiska dział 15 cm M.61 rozdzielone 3. poprzecznicami ze schronami pogotowia mieszczącymi windy amunicyjne. W schronie na osi fortu znajdowała się winda działowa. Na skrzydłach wału znajdują się ruiny tradytorów. W narożnikach wału dolnego zachowane są baterie pancerne (zachodnia częściowo zrujnowana) ze stanowiskami 4. wież Senkpanzer i 2. obserwacyjnych. W kazamatach baterii znajdują się zejścia do potern prowadzących do niezachowanych kaponier skrzydłowych. Kazamaty koszar, sień, poterny, schrony pogotowia posiadają betonowe sklepienia. Baterie pancerne posiadają stropy betonowe na dwuteownikach stalowych. Elewacja koszar z półkolistymi otworami kazamat zamkniętymi ceglanymi ścianami z wtórnymi oknami i drzwiami.

Fort dostępny jest do zwiedzania za wyjątkiem koszar, które zostaną udostępnione po zakończeniu remontu. Znajduje się na czarnym szlaku fortecznym oraz na trasie rowerowej po fortach Twierdzy Przemyśl.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 24-10-2014 r.

Bibliografia

  • Bobusia B., Gosztyła M., Zub M. Plany Twierdzy Przemyśl, Przemyśl 2004
  • Bogdanowski J. Sztuka obronna, Kraków 1993.
  • Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski od Biskupina do Westerplatte, Warszawa - Kraków 1996.
  • Bogdanowski J. Twierdza Przemyśl, w: Teka konserwatorska Polska południowo-wschodnia, t. 4, Rzeszów 1991.
  • Brzoskwinia W., Idzikowski T., Środulska-Wielgus J., Wielgus K. Wartości zabytkowej Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Forstner F., Twierdza Przemyśl, tł. Bańbor J., Warszawa 2000.
  • Idzikowski T. Architectura et Ars Militaris 11. Twierdza Przemyśl. Fort XI „Duńkowiczki”, Przemyśl 2004.
  • Idzikowski T., Twierdza Przemyśl. Powstanie. Rozwój. Technologie, Przemyśl 2004.
  • Sapeta A. Zestawienie obiektów Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.

czas dojazdu do następnego obiektu

5 min.

3 min.

Międzypolowy szaniec piechoty Sch XI Duńkowiczki
Duńkowiczki

30 minut

Częściowo zachowany międzypolowy szaniec piechoty Sch XI posiada duże wartości naukowe, historyczne i krajobrazowe jako przykład pomocniczego dzieła zbudowanego w systemie fortowym grupowym. Jako element zespołu fortyfikacji Twierdzy Przemyśl stanowi zabytek o znaczeniu europejskim.

Historia

W latach 1854-1855 wzniesiono wokół Przemyśla fortyfikacje pierwszego obozu warownego. Na wsch. od wsi Duńkowiczki, w pn. części pierścienia, zbudowano szaniec artyleryjski nr 12, typu FS (Feuer-Schanze). W 1878 r. stary szaniec włączono do nowo budowanego zewnętrznego pierścienia fortów Twierdzy Przemyśl jako pozycyjną baterię 14, następnie zmieniono jej numer i nazwę na baterię 9 Droga Jarosławska (Jaroslauer-Strasse). W 1887 r. dzieło to zostało przebudowane na baterię pozycyjną 9. Na mapie twierdzy Festung-Umgebungs-Plan von Przemyśl bateria nosi oznaczenie Batt. 9 (Małkowice). W ramach modernizacji twierdzy, w 1896 r. zaplanowano przebudowę baterii na międzypolowy szaniec piechoty Sch XI. Planowaną przebudowę wykonano zapewne do 1899 r. Załogę fortu w 1901 r. stanowiła ½ kompanii piechoty. W czasie 1 oblężenia twierdzy (18.09-9.10.1914) szaniec znajdował się na lewym skrzydle rosyjskiego ataku na północny odcinek pierścienia fortyfikacji twierdzy, lecz prawdopodobnie nie był bezpośrednio atakowany. Podczas 2 oblężenia (9.11.1914-22.03.1915) nie brał udziału w walkach. W ramach 3 oblężenia (29.05-4.06.1915), w dn. 2.06.1915 r. szaniec zajęła niemiecka 11. Bawarska Dywizja Piechoty, po uprzednim ostrzelaniu go artylerią. Po 1 wojnie światowej szaniec nie był użytkowany. W latach 1920-1930 rozebrano schrony.

Opis

Szaniec (Schanze XI) „Duńkowiczki”, jest międzypolowym szańcem piechoty, zbudowanym w systemie fortowym grupowym. Szaniec zlokalizowany jest na granicy miejscowości Duńkowiczki i Żurawica, ok. 190 m na wschód od drogi Przemyśl - Kraków. Powierzchnia szańca: ok. 1,8 ha

Szaniec zbudowany jest na planie pięcioboku, z półkolistą basteją flankującą wał szyjowy i bramę wjazdową. Dzieło otacza sucha fosa. W narożnikach czół i barków umieszczone są dwie poprzecznice oddzielające stanowiska piechoty w czole szańca od stanowisk służących do obrony międzypól. W centrum szańca znajduje się wał osłaniający niezachowane schrony. Obecnie wał szyjowy, basteja oraz fosa szyjowa częściowo są zniwelowane i słabo czytelne. Pierwotna forteczna droga dojazdowa do szańca prowadziła od strony pd., od rokadowej drogi fortecznej przebiegającej po północnej stronie wzgórza, na zapolu fortów północnej części pierścienia. Droga ta została zatarta po zbudowaniu po południowej stronie szańca dużej rozdzielni energetycznej. Nową drogę poprowadzono do rozdzielni (i szańca) od strony zach., bezpośrednio z drogi E4, wzdłuż dawnej maski bocznej, pozorującej przebieg drogi fortecznej. Cały fort zarośnięty jest gęstą roślinnością - samosiejkami drzew i krzewów. Po wsch. i zach. stronie szańca, w kierunku fortu XI Duńkowiczki i XII Żurawica zachowane są fragmenty masek bocznych pozorujących przebieg fortecznej drogi rokadowej, która faktycznie znajduje się ok. 250-300 m na południe do południowego-zachodu, za grzbietem wzgórza na którym znajduje się szaniec i maski boczne.

Szaniec dostępny dla zwiedzających. Znajduje się w niewielkiej odległości od „lewobrzeżnego szlaku fortecznego Twierdzy Przemyśl” (kolor czarny) oraz trasy rowerowej po fortach Twierdzy Przemyśl.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 27.10.2014 r.

Bibliografia

  • Bobusia B., Gosztyła M., Zub M. Plany Twierdzy Przemyśl, Przemyśl 2004.
  • Bogdanowski J. Sztuka obronna, Kraków 1993.
  • Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski od Biskupina do Westerplatte, Warszawa - Kraków 1996.
  • Bogdanowski J. Twierdza Przemyśl, w: Teka konserwatorska Polska południowo-wschodnia, t. 4, Rzeszów 1991.
  • Brzoskwinia W., Idzikowski T., Środulska-Wielgus J., Wielgus K. Wartości zabytkowej Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Forstner F., Twierdza Przemyśl, tł. Bańbor J., Warszawa 2000.
  • Idzikowski T., Twierdza Przemyśl. Powstanie. Rozwój. Technologie, Przemyśl 2004.
  • Sapeta A. Zestawienie obiektów Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.

czas dojazdu do następnego obiektu

6 min.

6 min.

Fort główny artyleryjski GHW XII Werner
Żurawica

dwie godziny

Dobrze zachowany główny fort artyleryjski GHW XII posiada wysokie wartości naukowe jako drugi w Twierdzy Przemyśl stały fort artyleryjski, zbudowany podczas trzeciego etapu budowy twierdzy. Nosi ślady walk podczas 3 oblężenia twierdzy w 1915 r. Fort posiada także ozdobne detale architektoniczne. Jako istotny element zespołu fortyfikacji Twierdzy Przemyśl stanowi ważny zabytek o znaczeniu europejskim.

Historia

W latach 1854-1855, w ramach budowy wokół Przemyśla fortyfikacji pierwszego obozu warownego na północ od wsi Żurawica, w północnej części pierścienia, zbudowano szaniec artyleryjski nr 13, typu FS (Feuer-Schanze). W latach 1882-1884, w ramach budowy stałych fortyfikacji Twierdzy Przemyśl, przebudowano szaniec na drugi w twierdzy stały fort artyleryjski główny GHW XII „Żurawica”. Nazwę następnie zmieniono na cześć projektanta fortu gen. mjr. Antona Wernera. Na mapie twierdzy Festung-Umgebungs-Plan von Przemyśl fort nosi oznaczenie Lagerfort XII (Werner). W latach 1912-1914 zmodernizowano odcinek szyjowy. W zamian rozebranego obronnego muru z bramą, do ściany koszar dobudowano stalowy sponson ze stanowiskami dla dwóch karabinów maszynowych flankujących szyję fortu. Zadaniem fortu była obrona przestrzeni pomiędzy drogą do Krakowa a linią kolejową oraz obrona międzypól w kierunku fortów XI i XIIIa. W 1909 r. fort uzbrojony był w 4 działa 15 cm M.61 na wysokich lawetach (dodatkowo 4 takie działa rezerwowe) na wałach czół, 4 działa polowe 9 cm M.75/96 na wysokich lawetach na wałach barków oraz 8 dział 15 cm Granatkanone na lawetach kazamatowych w kaponierze czołowej i stanowiskach szyjowych. Załogę fortu stanowiła 1 kompania piechoty, 136 artylerzystów i 8 pionierów (saperów). W czasie 1 oblężenia twierdzy (18.09-9.10.1914) fort XII wraz sąsiednimi bateriami wspomagał obronę atakowanego przez Rosjan sąsiedniego fortu XI Duńkowiczki. Przed poddaniem twierdzy w 2 oblężeniu (9.11.1914-22.03.1915) wysadzono w powietrze kaponiery w fosie oraz magazyn amunicji w zach. części schronu centralnego. Podczas trzeciego oblężenia (30.05-4.06.1915) fort zajęła niemiecka 11. Bawarska Dywizja Piechoty, po uprzednim ostrzelaniu go przez ciężką artylerię. W okresie międzywojennym i po II wojnie światowej był wykorzystywany przez Wojsko Polskie jako magazyn amunicji artyleryjskiej. Dokonano wtedy częściowych rozbiórek, m.in. murów Carnota u podnóża wału. Od kilu lat właścicielem fortu jest osoba prywatna, która przeprowadziła prace remontowe i porządkowe oraz urządziła w nim muzeum poświęcone I wojnie światowej, uruchomione w 2010 r.

Opis

Fort GHW XII „Werner” (Gürtelhauptwerk XII Werner), jest fortem artyleryjskim jednowałowym zbudowanym w systemie fortowym ześrodkowanym. Fort zlokalizowany jest na północ od zabudowań Żurawicy, przy ul. Fortecznej 20. Powierzchnia fortu w granicach działki fortecznej: ok. 8,5 ha.

Fort zbudowany jest na planie pięcioboku. Dzieło otacza głęboka, sucha fosa, z murowaną przeciwskarpą w odcinkach czołowych i barkowych. W części szyjowej zachowana jest pozostałość ziemnej, pięciobocznej bastei, z wjazdem pośrodku. Szyja fortu zamknięta jest koszarami z sienią wjazdową w osi środkowej. W sklepieniu sieni widoczna przestrzelina pociskiem dużego kalibru. Z sieni prowadzą wejścia do wartowni z aresztem oraz pokoju komendanta. W środkowej części sieni znajdują się wejścia do korytarzy biegnących wzdłuż ściany narażonej, prowadzących do wszystkich kazamat mieszczących pierwotnie: pokój służby, izby mieszkalne żołnierzy i oficerów, 2 kuchnie, 2 magazyny żywności, 2 umywalnie. Za wejściem do korytarza wschodniego znajduje się nisza ze studnią. Koszary osłonięte są wałem ziemnym. Sień wyprowadza na wąski dziedziniec zamknięty schronem mieszczącym pierwotnie 2 magazyny wydawcze amunicji działowej z laboratoriami, schron pogotowia bojowego, lokal opatrunkowy i 2 ubikacje. Wschodnia część schronu niezachowana. Na osi schronu wejście do poterny prowadzącej do niezachowanej kaponiery czołowej. Z obu stron dziedzińca znajdują się wyjścia na pozycje bojowe. Wał główny czół i barków z 10. poprzecznicami mieszczącymi schrony pogotowia. Z 2 schronów prowadzą poterny do niezachowanych kaponier barkowych. Pomiędzy poprzecznicami rozmieszczone były stanowiska ogniowe dział oraz piechoty. Wszystkie kazamaty, sień i poterny posiadają betonowe sklepienia. Elewacja koszar i schronu centralnego - z półkolistymi otworami kazamat zamkniętymi ceglanymi ścianami z prostokątnymi oknami. Brama wjazdowa na osi koszar ozdobiona jest obramieniem imitującym boniowanie.

Obiekt dostępny dla zwiedzających w godzinach udostępnienia. Znajduje się na „lewobrzeżnym szlaku fortecznym Twierdzy Przemyśl” (kolor czarny) oraz na trasie rowerowej po fortach Twierdzy Przemyśl.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 17.10.2014 r.

Bibliografia

  • Bobusia B., Gosztyła M., Zub M. Plany Twierdzy Przemyśl, Przemyśl 2004.
  • Bogdanowski J. Sztuka obronna, Kraków 1993.
  • Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski od Biskupina do Westerplatte, Warszawa - Kraków 1996.
  • Brzoskwinia W., Idzikowski T., Środulska-Wielgus J., Wielgus K. Wartości zabytkowej Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Forstner F., Twierdza Przemyśl, tł. Bańbor J., Warszawa 2000.
  • Idzikowski T., Twierdza Przemyśl. Powstanie. Rozwój. Technologie, Przemyśl 2004.
  • Sapeta A. Zestawienie obiektów Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Strona internetowa: Muzeum Fort XII Werner. Twierdza Przemyśl. http://www.fortwerner.pl/  dostęp 16.10.2014 r.

czas dojazdu do następnego obiektu

14 min.

11 min.

zespół dworski
Bolestraszyce

dwie godziny

Zespół dworski z Bolestraszycach sięga swoją historią połowy wieku XV, kiedy Stefan Świętopełk wzniósł na wzgórzu drewnianą fortalicję otoczoną wałami i fosą. Prawdopodobnie na przełomie XVI/XVII w. w miejscu tej fortalicji Bolestraszyccy wznieśli zamek murowany otoczony ziemnymi fortyfikacjami z narożnymi bastejami. Pozostałości tych fortyfikacji są do dzisiaj czytelne na obszarze parku. W obrębie założenia zamkowego znalazły się także inne obiekty, w tym istniejące do dzisiaj: budynek w centrum założenia (tzw. pawilon) oraz budynek stojący w południowym narożniku założenia, na krawędzi stromej skarpy doliny rzeki San. Budynek ten to obecna kaplica. W XVIII w. właściciele Bolestraszyc Drohojowscy wznieśli murowaną oficynę, która w pierwszej połowie XIX w., po rozbiórce zamku, przejęła funkcję dworu. Na obszarze wzgórza, w miejscu dawnego zamku, założony został park krajobrazowy. W 1846 r. we dworze zamieszkał słynny malarz – Piotr Michałowski. W latach 1855-1856 w czasie budowy wokół Przemyśla fortyfikacji pierwszego obozu warownego, budynek stojący w pd. narożniku założenia, w miejscu o szczególnych walorach obronnych, został ufortyfikowany poprzez wykonanie strzelnic dla broni ręcznej. W 1890 r. Stanisław Michałowski przebudował ten budynek na kaplicę. Po drugiej wojnie światowej dwór pełnił funkcję szkoły podstawowej, a pozostałe budynki użytkowane były przez Państwowy Ośrodek Maszynowy. W 1975 zespół budynków wraz z parkiem został przekazany Zakładowi Fizjografii i Arboretum Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu. Budynki zostały wyremontowane. W dawnym dworze urządzono muzeum przyrodnicze. Wykonano także prace renowacyjne w parku, w którym urządzono Arboretum. Do 2000 r. Arboretum zostało powiększone o grunty w Cisowej, łąki u podnóża skarpy z dawnymi stawami dworskimi oraz o fort artyleryjski GZW XIIIb. W skład zespołu zabytkowego wchodzą następujące obiekty: dwór, pawilon, kaplica i park. Dwór znajduje się w pd.-zach. narożniku założenia. Jest budynkiem 1-piętrowym, podpiwniczonym, założonym na planie prostokąta, z dachem dwuspadowym krytym pierwotnie blachą płaską, ob. blachodachówką. Parter murowany z cegły, piętro drewniane. Ściany zewnętrzne otynkowane. Od strony północnej budynek zakończony jest klasycystycznym 6-kolumnowym portykiem przebiegającym przez dwie kondygnacje. Na osi elewacji wschodniej znajduje się w parterze półkolista weranda, nad którą w kondygnacji piętra znajduje się balkon. Elewacja południowa flankowana jest dwoma eklektycznymi przedsionkami. Elewacja pn., powyżej portyku zakończona jest szczytem z półkolistym oknem. Szczyt elewacji pd. oszalowany jest deskami z ozdobnymi zakończeniami. Na osi szczytu znajduje się półkoliste okno. W poziomie parteru i piętra znajdują się prostokątne okna o różnej wielkości obramowane płaskimi opaskami. W połaciach dachowych umieszczone są po dwie półkoliste lukarny. Wnętrze budynku dwutraktowe. Węższy trakt zachodni - w parterze - pierwotnie o funkcji kuchennej. Mieści także dwie klatki schodowe oraz zejście do piwnic. W szerszym trakcie wschodnim zlokalizowane są reprezentacyjne pomieszczenia w układzie amfiladowym. Piwnice przykryte są kamiennymi sklepieniami kolebkowymi, pochodzącymi zapewne z XVII w. Pawilon znajduje się w centrum założenia, przy pd.-zach. kurtynie obwałowań dawnego zamku. Jest to budynek parterowy, na rzucie prostokąta, z dachem 4-spadowym, podczas remontu zmienionym na 3-spadowy, krytym pierwotnie dachówką ceramiczną zakładkową, obecnie blachodachówką. Konstrukcja budynku murowana z cegły i kamienia. Ściany otynkowane. Od strony pn. znajduje się podcień, pierwotnie o dwu filarach. Podczas remontu dodano na osi trzeci filar. Filary oraz narożniki budynku boniowane. Elewacje zwieńczone są profilowanym gzymsem podokapowym. W ramach remontu przestrzeń pomiędzy filarami podcienia wypełniono drewnianymi ściankami z dwoma, wielokwaterowymi oknami, szczyt nad podcieniem oszalowano pionowymi, ozdobnie zakończonymi deskami. Od strony pd. dodano otwarty ganek wejściowy oparty na drewnianych kolumnach, przykryty 3-spadowym dachem o pokryciu z gontu. Wnętrze jednotraktowe złożone z przedsionka, dawnej kuchni oraz pokoju. Pokój przykryty jest sklepieniem krzyżowym. Kaplica pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża znajduje się we wschodnim narożniku wzgórza, na krawędzi stromej skarpy doliny Sanu. Jest budynkiem murowanym z cegły parterowym, podpiwniczonym., z dachem dwuspadowym, krytym dachówką. Od strony pn. dobudowana jest drewniana wieża, przykryta dachem namiotowym. Wieża zwieńczona jest 8-boczną wieżyczką na sygnaturkę, przykrytą strzelistym, stożkowym hełmem z krzyżem na szczycie. W dolnej kondygnacji wieży znajduje się przedsionek z wejściem od strony zach. Elewacje z narożnymi pilastrami, zwieńczone gzymsem podokapowym. Szczyty oszalowane pionowymi deskami. W elewacji wsch. prostokątne okno oraz w jej pn. części dwie prostokątne, pionowe strzelnice dla broni ręcznej. Analogiczne trzy strzelnice znajdują się w elewacji pd. i po jednej w elewacji pn., po obu stronach wieży. Wnętrze przykryte dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowym. Piwnice sklepione kolebkowo, wyprowadzone są poza obręb budynku w kierunku pn. Piwnice pochodzą zapewne z większego, XVII-wiecznego budynku zamkowego. Park krajobrazowy. Już w momencie założenia w 1 poł. XIX w. w parku występowało wiele cennych okazów drzew. Poniżej skarpy znajdują się dawne stawy dworskie. Obecnie w całości włączony w obręb Arboretum. Arboretum obejmuje taras północny z dawnym zamczyskiem i opisanymi powyżej budynkami, skarpy otaczające taras górny, taras dolny z trzema stawami i łąkami. We wsch. narożniku tarasu, przy głównej drodze z Przemyśla do Wyszatyc zlokalizowano główne wejście do Arboretum oraz parking. Arboretum obejmuje ok. 2200 gatunków i podgatunków drzew i krzewów, ok. 1200 roślin zielnych, w tym ok. 600 rodzimych i ok. 180 roślin szklarniowych. Arboretum można zwiedzać od 1.XI do 20.IV w dniach roboczych od. godz. 8:00 do 14:00. Od 21.IV w dniach roboczych od godz. 9:00 do 18:00, w soboty, niedziele i święta od. godz. 10:00 do 18:00.

czas dojazdu do następnego obiektu

2 min.

4 min.

Fort artyleryjski GZW XIII b
Bolestraszyce

godzina

Dobrze zachowany fort prezentuje wysokie wartości naukowe jako przykład nietypowego, jednowałowego fortu artyleryjskiego, ześrodkowanego zmodernizowanego do obrony bliskiej. Fort posiada również duże walory krajobrazowe. Jako istotny element zespołu fortyfikacji Twierdzy Przemyśl stanowi ważny zabytek o znaczeniu europejskim.

Historia

W l. 1854-1855, w ramach budowy wokół Przemyśla fortyfikacji pierwszego obozu warownego na północ od wsch. części wsi Bolestraszyce, w pn.-wsch. części pierścienia, zbudowano szaniec artyleryjski nr 15 typu FS (Feuer-Schanze).

W 1878 r. szaniec FS został przebudowany na prowizoryczny szaniec artyleryjski W XIII Bolestraszyce. W 1887 r. szaniec został odbudowany po uszkodzeniu na skutek niekorzystnych warunków atmosferycznych.

Ostateczną formę otrzymał dopiero w l. 1896-1898, kiedy gruntownie przebudowano go na fort artyleryjski. Ok. 1913 r. zmodernizowano strukturę fortu w celu wzmocnienia obrony bliskiej. Zmieniony został wtedy jego numer na GZW XIIIb. Od 1909 r. główne uzbrojenie fortu składało się z 4 armat 15 cm M.61 na wysokich lawetach fortecznych, na stanowiskach w obu czołach i 2 armat polowych 9 cm M.75/96 na wysokich lawetach na stanowisku tradytorowym lewego barku. Fort należał do grupy fortowej San Rideau w V obwodzie obronnym. Jego zadaniem było wspieranie głównego fortu GHW XIII „San Rideau” w walce dalekiej oraz panowanie nad przestrzenią pomiędzy linią kolejową a krawędzią skarpy doliny Sanu.

Podczas kapitulacji twierdzy 22.03.1915 r. wysadzono w powietrze magazyn amunicyjny w schronie centralnym, kaponiery oraz częściowo koszary. W okresie międzywojennym rozebrano koszary i schron centralny w celu pozyskania materiałów budowlanych.

W ramach projektu „Zagospodarowanie zespołu zabytkowego Twierdzy Przemyśl w celu udostępnienia dla turystyki kulturowej, etap I” realizowanego w l. 2013-2015 przez Związek Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl uczytelniono i wyeksponowano strukturę fortu - uporządkowano zieleń, oczyszczono ze śmieci i gruzu wały, fosę i pozostałości budynków, zrekonstruowano bryły koszar i schronu centralnego poprzez wzniesienie pergoli, wytyczono trasę zwiedzania z zabezpieczeniem miejsc niebezpiecznych, zamontowano tablice informacyjne i stojak na rowery.

Opis

Fort GZW (Gürtel-Zwischenwerk) XIIIb „Bolestraszyce” jest jednowałowym fortem artyleryjskim, ześrodkowanym, zmodernizowanym do obrony bliskiej. Zlokalizowany jest w pn. części Bolestraszyc, na pn.-zach. od Arboretum.

Powierzchnia fortu w granicach działek: ok. 2,9 ha.

Fort zbudowany jest na planie bastionu, otoczony suchą fosą. W załamaniach barkowych przeciwstoku fosy odsłonięte są ruiny dwóch kaponier. Przed oboma czołami znajduje się przedwał ze spłaszczonym stokiem. Zachowane są pozostałe ziemne elementy fortu - wał ze stanowiskiem piechoty w osi, stanowiskami 4 dział 15 cm M.61 na skrzydłach oraz poprzecznicami z dużymi schronami pogotowia (w większości zachowanymi), pełniącymi funkcję remiz dla dział i podręcznych magazynów amunicyjnych. Poprzecznice zaplecza osłaniają stanowiska barkowe: na lewym skrzydle z ruinami schronu pogotowia, stanowisko tradytorowe dla dwóch armat 9 cm M.75/96, na prawym skrzydle stanowisko piechoty. W centrum fortu znajdują się pozostałości schronu centralnego mieszczącego pierwotnie magazyn amunicyjny. Zachowana jest do dzisiaj jego ceglana ściana narażona i ściany boczne. Pierwotny kształt schronu obrazuje stalowa pergola, podparta betonowymi słupami. Z dawnych koszar szyjowych zachowane są ceglane ściany narażone i ściany boczne, osiowa poterna z fragmentem stropu, wnęką ze studnią oraz obie skrzydłowe wybieżnie prowadzące na stanowiska barkowe. Koszary osłonięte są wałem ziemnym. Forma koszar zamarkowana jest analogicznie do schronu centralnego. Zamarkowana jest także brama koszar w postaci ceglanego muru z otworem zamykanym bramą w formie nawiązującej do kraty fortecznej. Nad bramą umieszczony jest stylizowany napis z numerem fortu. Odsłonięte są fundamenty kaponiery zapola i fragmenty oryginalnego bruku. Fort XIIIb charakteryzuje się bardzo dobrze zachowanym, modelowym systemem zieleni maskującej - maska czołowa, maska tła, maski boczne, tworzące kulisowy system maskowania deformującego sylwetę fortu oraz zasłaniającego eksponowany odcinek drogi rokadowej. Istnieją do dzisiaj także drogi forteczne: dojazdowa, rokadowa i rokadowa droga pozoracyjna.

Fort wchodzi w skład Arboretum w Bolestraszycach i dostępny jest do zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym. Fort znajduje się na zielonym szlaku rowerowym - trasa północna po fortach Twierdzy Przemyśl.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 20-03-2017 r.

Bibliografia

  • Bobusia B., Gosztyła M., Zub M. Plany Twierdzy Przemyśl, Przemyśl 2004
  • Bogdanowski J. Sztuka obronna, Kraków 1993.
  • Bogdanowski J. Twierdza Przemyśl, w: Teka konserwatorska Polska południowo-wschodnia, t. 4, Rzeszów 1991.
  • Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski od Biskupina do Westerplatte, Warszawa - Kraków 1996.
  • Brzoskwinia W., Idzikowski T., Środulska-Wielgus J., Wielgus K. Wartości zabytkowej Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Idzikowski T., Twierdza Przemyśl. Powstanie. Rozwój. Technologie, Przemyśl 2004.
  • Sapeta A. Dzisiejsze zagrożenia Twierdzy Przemyśl - raport, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Sapeta A. Zestawienie obiektów Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Treść tablicy informacyjnej Fort XIIIb Bolestraszyce, Związek Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl.
  • Kopia mapy Spezial-Übersichts-Plan von Przemysl, Blatt 13 BOLESTRASZYCE, skala 1:10000, 1896 r., poprawki z 1903 r., archiwum WUOZ w Przemyślu.

czas dojazdu do następnego obiektu

4 min.

7 min.

Fort pancerny główny GHW XIII San-Rideau
Bolestraszyce

godzina

Zachowany w formie trwałej ruiny fort posiada wysokie wartości naukowe jako przykład tzw. „fortu scalonego”- ześrodkowanego, dwuwałowego fortu głównego z artylerią umieszczoną w stanowiskach pancernych. Był jednym z dwu najpotężniejszych fortów Twierdzy Przemyśl. Fort posiada również duże walory krajobrazowe. Jako istotny element zespołu fortyfikacji Twierdzy Przemyśl stanowi ważny zabytek o znaczeniu europejskim.

Historia

Fort GWH XIII „San-Rideau” został zbudowany w latach 1892-1896 w ramach tzw. „pancernej” rozbudowy Twierdzy Przemyśl. Był głównym obiektem V obwodu obronnego. Początkowo otrzymał numer XIIIa, potem XIII½, w końcu XIII. Na mapie twierdzy Festung-Umgebungs-Plan von Przemyśl nosi oznaczenie Gürtel-H.W.XIII½ (San-Rideau). Fort zbudowano na podstawie projektu Moritza Brunnera, zmienionego wg wytycznych Technicznego i Administracyjnego Komitetu Wojskowego. Główne uzbrojenie fortu składało się z 3 haubic 15 cm Panzerhaubitzen i 3 moździerzy 15 cm Panzermörser M.80 w wieżach pancernych umieszczonych na górnej kondygnacji koszar szyjowych, 6 dział kazamatowych 8 cm M. 94 umieszczonych w obu tradytorach na krańcach koszar, 6 dział kazamatowych 8 cm M.94 na lawetach do strzelnic minimalnych w obu kaponierach przeciwstokowych. Załogę stanowiła 1 kompania piechoty, 1 kompania artylerii oraz 9 pionierów (saperów). Zadaniem fortu była obrona doliny Sanu, wspomaganie sąsiednich dzieł XII½ (bateria 10), XIII b, XIII a i XIV oraz obrona międzypól ogniem dział tradytorów. Podczas pierwszego oblężenia twierdzy (18.09-9.10.1914) jego artyleria wspomogła forty VI obwodu obronnego Siedliska w odparciu gwałtownego szturmu rosyjskiego. Przed poddaniem twierdzy w drugim oblężeniu (9.11.1914-22.03.1915) wysadzono wieże pancerne, tradytory oraz kaponiery. Podczas trzeciego oblężenia (30.05-4.06.1915) fort zajęły wojska niemieckie i austro-węgierskie. W okresie międzywojennym prowadzono prace rozbiórkowe w celu pozyskania materiałów budowlanych. Z fortem XIII związana jest legenda o uwolnieniu podczas rozbiórki koszar rosyjskiego oficera, po 8-letnim uwięzieniu w podziemiach.

Opis

Fort GHW XIII „San-Rideau” jest głównym, pancernym, ześrodkowanym, dwuwałowym fortem artyleryjskim typu „Einheitsfort”, zbudowanym w systemie fortyfikacji fortowej - grupowej. Znajduje się w północnej części miejscowości Bolestraszyce, na krawędzi skarpy doliny Sanu. Powierzchnia fortu w granicach działek: ok. 6,5 ha.

Fort zbudowany jest na planie redanu, otoczony suchą fosą. W przeciwstoku fosy zachowana jest częściowo betonowa galeria strzelnicza oraz lewoskrzydłowa kaponiera. Po kaponierze prawoskrzydłowej zachowana jest jedynie ściana narażona. Zachowane są ziemne elementy fortu - dolny wał piechoty, wał osłaniający koszary szyjowe oraz przedwał otaczający fort. W jego stoku zachowane są pozostałości umocnień polowych. W centrum fortu znajdują się ruiny koszar szyjowych z potężnym zwaliskiem betonowych bloków stropu (na lewym skrzydle), z pozostałościami granitowych podstaw wież pancernych. Na prawym skrzydle zachowane są fundamenty bloku kazamatowego i kaponiery szyjowej oraz ściana narażona ze śladami wież pancernych i krawędziami otworów strzelniczych tradytora. Zachowane są także skrzydłowe wybieżnie z koszar z poternami doprowadzającymi. W przebiegu potern znajdują się otwarte zapadnie. Na osi wału piechoty zachowany jest betonowy schron centralny z 4. wyjściami na dziedziniec. Schron przykryty jest stropem betonowym na dwuteownikach stalowych. Większość elementów stalowych stropu została wymontowana podczas prac rozbiórkowych. Zachowana jest sklepiona poterna łącząca schron centralny z koszarami. Jej wylot znajduje się na drugiej kondygnacji ściany narażonej. W osi fortu zachowana jest także sklepiona poterna łącząca dolną kondygnację koszar z galerią strzelniczą w przeciwstoku fosy. W jej końcowym odcinku znajdują się zabiegowe schody wyprowadzające na poziom galerii. Galeria zaopatrzona jest w rząd strzelnic dla broni ręcznej zaopatrzonych w stalowe ścianki z otworami strzelniczymi. Galeria doprowadza do lewoskrzydłowej kaponiery pojedynczej z zachowanym blokiem kazamatowym. Zachowane są sklepione kazamaty: izba mieszkalna, wartownia, komora amunicyjna, WC, korytarz bojowy ze strzelnicami, szyb wejścia do niezachowanej pancernej kopuły obserwacyjnej. Kazamaty dział wysadzone. Zachowana jest dojazdowa droga forteczna z ceglano-kamiennym, sklepionym wiaduktem nad drogą rokadową.

Obiekt dostępny dla zwiedzających. Podczas zwiedzenia podziemi należy zachować szczególną ostrożność ze względu na niebezpieczeństwo np. wpadnięcia do zapadni. Fort znajduje się na czarnym turystycznym szlaku fortecznym oraz zielonym szlaku rowerowym.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 14.10.2014 r.

Bibliografia

  • Bobusia B., Gosztyła M., Zub M. Plany Twierdzy Przemyśl, Przemyśl 2004.
  • Bogdanowski J. Sztuka obronna, Kraków 1993.
  • Bogdanowski J. Twierdza Przemyśl, w: Teka konserwatorska Polska południowo-wschodnia, t. 4, Rzeszów 1991.
  • Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski od Biskupina do Westerplatte, Warszawa - Kraków 1996.
  • Brzoskwinia W., Idzikowski T., Środulska-Wielgus J., Wielgus K. Wartości zabytkowej Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Idzikowski T., Twierdza Przemyśl. Powstanie. Rozwój. Technologie, Przemyśl 2004.
  • Sapeta A. Dzisiejsze zagrożenia Twierdzy Przemyśl - raport, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Sapeta A. Zestawienie obiektów Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.

czas dojazdu do następnego obiektu

10 min.

6 min.

Fort piechoty GZW XIIIa Zabłocie
Bolestraszyce

30 minut

Dobrze zachowany w partiach ziemnych fort prezentuje wysokie wartości naukowe jako przykład międzypolowego fortu piechoty (obrony bliskiej). Fort posiada również duże walory krajobrazowe - zachowany system zieleni maskującej. Jako istotny element zespołu fortyfikacji Twierdzy Przemyśl stanowi ważny zabytek o znaczeniu europejskim.

Historia

W latach 1887-1888, podczas pospiesznej rozbudowy Twierdzy Przemyśl, zewnętrzny pierścień fortyfikacji został uzupełniony o szereg nowych dzieł obronnych. Budowano je głównie w miejscach dotąd niebronionych przez główne forty artyleryjskie wznoszone od 1881 r. Takim miejscem była przestrzeń pomiędzy skarpą doliny Sanu w Bolestraszycach, a samą rzeką. W 1888 r. zbudowano tu ziemną baterię nr 11a „Wyszatyce”.

Po zbudowaniu głównego, pancernego fortu XIII San Rideau, którego nowoczesne działa panowały nad całą doliną Sanu, bateria 11a stała się niepotrzebna. Postanowiono przebudować ją na międzypolowy fort piechoty. Po zniwelowaniu baterii, w latach 1901-1903 zbudowano nowy fort XIIIa „Zabłocie”. Załogę fortu, włączonego do V obwodu obronnego „Bolestraszyce”, stanowiła ½ kompanii piechoty. W 1909 r. fort uzbrojony był w 2 działa polowe 9 cm M.75/96.

Podczas kapitulacji twierdzy 22.03.1915 r. budynki zostały wysadzone w powietrze. W okresie międzywojennym rozebrano koszary i schron centralny w celu pozyskania materiałów budowlanych.

W ramach projektu „Zagospodarowanie zespołu zabytkowego Twierdzy Przemyśl w celu udostępnienia dla turystyki kulturowej, etap I” realizowanego w latach 2013-2015 przez Związek Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl uczytelniono i wyeksponowano strukturę fortu - uporządkowano zieleń, oczyszczono go ze śmieci i gruzu, odtworzono śródpolny odcinek drogi dojazdowej, zamontowano tablice informacyjne, ławkę, kosz na śmieci i stojak na rowery.

Opis

Fort GZW XIIIa „Zabłocie” (Gürtel-Zwischenwerk XIIIa Zabłocie) jest międzypolowym fortem piechoty, przeznaczonym do obrony bliskiej. Zlokalizowany jest wśród pól, na wsch. od zabudowań przysiółka Zabłocie wsi Bolestraszyce.

Powierzchnia fortu wraz z terenem zieleni maskującej w granicach działki: ok. 5,4 ha.

Fort zbudowany jest na planie półkola, otoczony suchą fosą o spłaszczonym stoku. Zachowane są wszystkie partie ziemne - wał z widocznymi śladami stanowisk armat polowych lub karabinów maszynowych, wał chroniący koszary, basteja broniąca bramę i zapole. Zachowane elementy murowane to: brama wjazdowa z oryginalną grodzą zaopatrzoną w 2 rzędy stalowych „liści” do mocowania zasieków oraz uszkodzonym nurem bramnym z wyrwą w miejscu niezachowanego stalowego sponsonu; ruiny koszar w centrum fortu z zachowaną ścianą narażoną, ścianami bocznymi i schronu centralnego, poterna o funkcji schronu pogotowia z dwiema wybieżniami na stanowiska na wale. Bardzo dobrze zachowany jest system zieleni maskującej - maska czołowa, maska tła, maski boczne tworzące kulisowy system maskowania skrywający płaską sylwetę fortu wśród otaczającej go zieleni łęgowej zakoli i starorzeczy Sanu. Wśród w/w zieleni widoczne są okopy fortyfikacji polowych. Zachowana jest także, częściowo zrekonstruowana forteczna droga dojazdowa.

Fort dostępny jest do zwiedzania bez ograniczeń. Znajduje się na zielonym szlaku rowerowym - trasa północna po fortach Twierdzy Przemyśl.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 24-03-2017 r.

Bibliografia

  • Bobusia B., Gosztyła M., Zub M. Plany Twierdzy Przemyśl, Przemyśl 2004
  • Bogdanowski J. Sztuka obronna, Kraków 1993.
  • Bogdanowski J. Twierdza Przemyśl, w: Teka konserwatorska Polska południowo-wschodnia, t. 4, Rzeszów 1991.
  • Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski od Biskupina do Westerplatte, Warszawa - Kraków 1996.
  • Brzoskwinia W., Idzikowski T., Środulska-Wielgus J., Wielgus K. Wartości zabytkowej Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Idzikowski T., Twierdza Przemyśl. Powstanie. Rozwój. Technologie, Przemyśl 2004.
  • Sapeta A. Dzisiejsze zagrożenia Twierdzy Przemyśl - raport, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Sapeta A. Zestawienie obiektów Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Treść tablicy informacyjnej Fort XIIIa Zabłocie, Związek Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl.
  • Kopia mapy Spezial-Übersichts-Plan von Przemysl, Blatt 13 BOLESTRASZYCE, skala 1:10000, 1896 r., poprawki z 1903 r., archiwum WUOZ w Przemyślu.

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie