Fort główny artyleryjski GHW XII Werner, Żurawica
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Fort główny artyleryjski GHW XII Werner

Żurawica

photo

Dobrze zachowany główny fort artyleryjski GHW XII posiada wysokie wartości naukowe jako drugi w Twierdzy Przemyśl stały fort artyleryjski, zbudowany podczas trzeciego etapu budowy twierdzy. Nosi ślady walk podczas 3 oblężenia twierdzy w 1915 r. Fort posiada także ozdobne detale architektoniczne. Jako istotny element zespołu fortyfikacji Twierdzy Przemyśl stanowi ważny zabytek o znaczeniu europejskim.

Historia

W latach 1854-1855, w ramach budowy wokół Przemyśla fortyfikacji pierwszego obozu warownego na północ od wsi Żurawica, w północnej części pierścienia, zbudowano szaniec artyleryjski nr 13, typu FS (Feuer-Schanze). W latach 1882-1884, w ramach budowy stałych fortyfikacji Twierdzy Przemyśl, przebudowano szaniec na drugi w twierdzy stały fort artyleryjski główny GHW XII „Żurawica”. Nazwę następnie zmieniono na cześć projektanta fortu gen. mjr. Antona Wernera. Na mapie twierdzy Festung-Umgebungs-Plan von Przemyśl fort nosi oznaczenie Lagerfort XII (Werner). W latach 1912-1914 zmodernizowano odcinek szyjowy. W zamian rozebranego obronnego muru z bramą, do ściany koszar dobudowano stalowy sponson ze stanowiskami dla dwóch karabinów maszynowych flankujących szyję fortu. Zadaniem fortu była obrona przestrzeni pomiędzy drogą do Krakowa a linią kolejową oraz obrona międzypól w kierunku fortów XI i XIIIa. W 1909 r. fort uzbrojony był w 4 działa 15 cm M.61 na wysokich lawetach (dodatkowo 4 takie działa rezerwowe) na wałach czół, 4 działa polowe 9 cm M.75/96 na wysokich lawetach na wałach barków oraz 8 dział 15 cm Granatkanone na lawetach kazamatowych w kaponierze czołowej i stanowiskach szyjowych. Załogę fortu stanowiła 1 kompania piechoty, 136 artylerzystów i 8 pionierów (saperów). W czasie 1 oblężenia twierdzy (18.09-9.10.1914) fort XII wraz sąsiednimi bateriami wspomagał obronę atakowanego przez Rosjan sąsiedniego fortu XI Duńkowiczki. Przed poddaniem twierdzy w 2 oblężeniu (9.11.1914-22.03.1915) wysadzono w powietrze kaponiery w fosie oraz magazyn amunicji w zach. części schronu centralnego. Podczas trzeciego oblężenia (30.05-4.06.1915) fort zajęła niemiecka 11. Bawarska Dywizja Piechoty, po uprzednim ostrzelaniu go przez ciężką artylerię. W okresie międzywojennym i po II wojnie światowej był wykorzystywany przez Wojsko Polskie jako magazyn amunicji artyleryjskiej. Dokonano wtedy częściowych rozbiórek, m.in. murów Carnota u podnóża wału. Od kilu lat właścicielem fortu jest osoba prywatna, która przeprowadziła prace remontowe i porządkowe oraz urządziła w nim muzeum poświęcone I wojnie światowej, uruchomione w 2010 r.

Opis

Fort GHW XII „Werner” (Gürtelhauptwerk XII Werner), jest fortem artyleryjskim jednowałowym zbudowanym w systemie fortowym ześrodkowanym. Fort zlokalizowany jest na północ od zabudowań Żurawicy, przy ul. Fortecznej 20. Powierzchnia fortu w granicach działki fortecznej: ok. 8,5 ha.

Fort zbudowany jest na planie pięcioboku. Dzieło otacza głęboka, sucha fosa, z murowaną przeciwskarpą w odcinkach czołowych i barkowych. W części szyjowej zachowana jest pozostałość ziemnej, pięciobocznej bastei, z wjazdem pośrodku. Szyja fortu zamknięta jest koszarami z sienią wjazdową w osi środkowej. W sklepieniu sieni widoczna przestrzelina pociskiem dużego kalibru. Z sieni prowadzą wejścia do wartowni z aresztem oraz pokoju komendanta. W środkowej części sieni znajdują się wejścia do korytarzy biegnących wzdłuż ściany narażonej, prowadzących do wszystkich kazamat mieszczących pierwotnie: pokój służby, izby mieszkalne żołnierzy i oficerów, 2 kuchnie, 2 magazyny żywności, 2 umywalnie. Za wejściem do korytarza wschodniego znajduje się nisza ze studnią. Koszary osłonięte są wałem ziemnym. Sień wyprowadza na wąski dziedziniec zamknięty schronem mieszczącym pierwotnie 2 magazyny wydawcze amunicji działowej z laboratoriami, schron pogotowia bojowego, lokal opatrunkowy i 2 ubikacje. Wschodnia część schronu niezachowana. Na osi schronu wejście do poterny prowadzącej do niezachowanej kaponiery czołowej. Z obu stron dziedzińca znajdują się wyjścia na pozycje bojowe. Wał główny czół i barków z 10. poprzecznicami mieszczącymi schrony pogotowia. Z 2 schronów prowadzą poterny do niezachowanych kaponier barkowych. Pomiędzy poprzecznicami rozmieszczone były stanowiska ogniowe dział oraz piechoty. Wszystkie kazamaty, sień i poterny posiadają betonowe sklepienia. Elewacja koszar i schronu centralnego - z półkolistymi otworami kazamat zamkniętymi ceglanymi ścianami z prostokątnymi oknami. Brama wjazdowa na osi koszar ozdobiona jest obramieniem imitującym boniowanie.

Obiekt dostępny dla zwiedzających w godzinach udostępnienia. Znajduje się na „lewobrzeżnym szlaku fortecznym Twierdzy Przemyśl” (kolor czarny) oraz na trasie rowerowej po fortach Twierdzy Przemyśl.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 17.10.2014 r.

Bibliografia

  • Bobusia B., Gosztyła M., Zub M. Plany Twierdzy Przemyśl, Przemyśl 2004.
  • Bogdanowski J. Sztuka obronna, Kraków 1993.
  • Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski od Biskupina do Westerplatte, Warszawa - Kraków 1996.
  • Brzoskwinia W., Idzikowski T., Środulska-Wielgus J., Wielgus K. Wartości zabytkowej Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Forstner F., Twierdza Przemyśl, tł. Bańbor J., Warszawa 2000.
  • Idzikowski T., Twierdza Przemyśl. Powstanie. Rozwój. Technologie, Przemyśl 2004.
  • Sapeta A. Zestawienie obiektów Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Strona internetowa: Muzeum Fort XII Werner. Twierdza Przemyśl. http://www.fortwerner.pl/  dostęp 16.10.2014 r.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: architektura obronna
  • Chronologia: 1882-1884
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Forteczna 20, Żurawica
  • Lokalizacja: woj. podkarpackie, pow. przemyski, gmina Żurawica
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy