Fort główny artyleryjski GHW X Orzechowce, Ujkowice
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Fort główny artyleryjski GHW X Orzechowce

Ujkowice

photo

Zachowany w stanie ruiny fort GHW X posiada duże wartości naukowe jako jeden z 2 zachowanych w Twierdzy Przemyśl dwuwałowych fortów artyleryjskich, zbudowanych podczas 3 etapu budowy twierdzy. Uczestniczył w walkach podczas 1 i 3 oblężenia w 1914 i 1915 r. Posiada także walory krajobrazowe. Jako istotny element zespołu fortyfikacji Twierdzy Przemyśl stanowi zabytek o znaczeniu europejskim.

Historia

W latach 1854-1855 wzniesiono wokół Przemyśla fortyfikacje pierwszego obozu warownego. Na wsch. od wsi Ujkowice, w pn. części pierścienia, rozpoczęto budowę szańca artyleryjskiego nr 8, typu FS (Feuer-Schanze). Budowy tej nie ukończono. W 1878 r. zmieniono nr szańca na 7 i przekształcono na prowizoryczną baterię. W latach 1886-1887 baterię zniwelowano, a na jej miejscu zbudowano dwuwałowy fort artyleryjski główny GHW X „Orzechowce”. Na mapie twierdzy Festung-Umgebungs-Plan von Przemyśl fort nosi oznaczenie Lagerfort X (Orzechowce). W 1896 r. dokonano próbnego ostrzału fortu w celu sprawdzenia odporności poszczególnych jego elementów. Doświadczenie wykazało, że fort jest przestarzały. W latach 1897-1900 fort zmodernizowano. Wzmocniono konstrukcję kazamat, na skrzydłach wału piechoty zbudowano 2 baterie pancerne, a na skrzydłach wału górnego 2 tradytory pancerne. Rozebrano obronny mur szyjowy z półbastionami i bramą oraz 3 kaponiery w fosie. W zamian do ścian koszar dobudowano 2 kaponiery szyjowe, zaś w fosie zbudowano 2 podwójne przeciwstokowe, pancerne kaponiery grodzowe. W 1909 r. fort uzbrojony był w 4 działa 15 cm M.61 na wysokich lawetach na wale górnym, 8 dział kazamatowych 6 cm M.99 (4 w tradytorach i 4 w kaponierach), 4 działa 8 cm M.94 w wieżach pancernych baterii na skrzydłach dolnego wału, 4 działa kazamatowe 8 cm M.98 na lawetach do strzelnic minimalnych w kaponierach, 2 rezerwowe stanowiska polowych dział 9 cm M.75/96 oraz 4 karabiny maszynowe 8 mm M.93 w kaponierach. Załogę fortu w 1901 r. - wraz z bateria sprzężoną - stanowiła 1 kompania piechoty, 1 kompania artylerii fortecznej i 8 pionierów (saperów). Zadaniem fortu była obrona odcinka od drogi do Pruchnika do potoku Rada, wzgórz w rejonie Batycz oraz na wsch. i pd. od Trójczyc, a także flankowanie baterii sprzężonej i międzypól w kierunku fortów XIa i Xb. W czasie 1 oblężenia twierdzy (18.09-9.10.1914) fort X wspierał obronę sąsiedniego fortu XIa „Cegielnia” szturmowanego przez artylerię i piechotę rosyjską. Przed poddaniem twierdzy w 2 oblężeniu (9.11.1914-22.03.1915) fort wysadzono w powietrze. Podczas 3 oblężenia (29.05-4.06.1915), w dn. 2.06.1915 r. po uprzednim ostrzelaniu pociskami kalibru 42 cm i poważnym uszkodzeniu zdobyła fort niemiecka 11. Bawarska Dywizja Piechoty. W l. 1920-1930 rozebrano koszary szyjowe i mury Carnota. Obecnie Związek Gmin Fortecznych Twierdzy Przemyśl prowadzi prace remontowe terenu fortu.

Opis

Fort GHW (Gürtelhauptwerk) X „Orzechowce”, jest fortem artyleryjskim dwuwałowym, opancerzonym, zbudowanym w systemie fortowym grupowym. Fort zlokalizowany na południowy-wschód od wsi Ujkowice, ok. 500 m na południowy-zachód od drogi Przemyśl - Pruchnik.

Powierzchnia fortu z odcinkiem drogi fortecznej, bez baterii sprzężonej i wału łączącego, w granicach dawnych działek fortecznych ok. 6,9 ha.

Fort zbudowany jest na planie pięcioboku, z kleszczowo załamanym odcinkiem szyjowym. Dzieło otacza sucha fosa. Zachowane są pozostałości koszar szyjowych z poterną prowadząca do schronu centralnego. Częściowo zachowane kazamaty schronu mieściły 2 izby mieszkalne żołnierzy, 2 schrony pogotowia, ubikację i podręczny magazyn amunicji. Ze schronu prowadzą wybieżnie na oba dziedzińce oraz poterna do zlikwidowanej w czasie przebudowy fortu kaponiery osiowej. Zachowany jest częściowo wał osłaniający koszary szyjowe i schron centralny, dolny wał piechoty z ruinami baterii pancernych ze stanowiskami 4 wież pancernych artyleryjskich i 2 obserwacyjnych oraz uszkodzona lewoskrzydłowa kaponiera grodzowa, przeciwstokowa. Do prawego barku przylega wał ziemny ze spłaszczonym stokiem, łączący fort ze sprzężoną baterią artylerii.

Obiekt dostępny dla zwiedzajczch. Przy zwiedzaniu należy zachować ostrożność, ze względu na niebezpieczeństwo spadnięcia ze szczytu górnego wału na teren po nieistniejących koszarach. Fort znajduje się na czarnym szlaku fortecznym oraz na trasie rowerowej po fortach Twierdzy Przemyśl.

Oprac. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 30.10.2014 r.

Bibliografia

  • Bobusia B., Gosztyła M., Zub M. Plany Twierdzy Przemyśl, Przemyśl 2004.
  • Bogdanowski J. Sztuka obronna, Kraków 1993.
  • Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski od Biskupina do Westerplatte, Warszawa - Kraków 1996.
  • Bogdanowski J. Twierdza Przemyśl, w: Teka konserwatorska Polska południowo-wschodnia, t. 4, Rzeszów 1991.
  • Brzoskwinia W., Idzikowski T., Środulska-Wielgus J., Wielgus K. Wartości zabytkowej Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.
  • Forstner F., Twierdza Przemyśl, tł. Bańbor J., Warszawa 2000.
  • Idzikowski T., Twierdza Przemyśl. Powstanie. Rozwój. Technologie, Przemyśl 2004.
  • Sapeta A. Zestawienie obiektów Twierdzy Przemyśl, w: Informator regionalny Twierdza Przemyśl, wyd. II, Rzeszów 1999.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: architektura obronna
  • Chronologia: 1886-1887
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Ujkowice
  • Lokalizacja: woj. podkarpackie, pow. przemyski, gmina Przemyśl
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy