Historia

Powstanie zespołu sakralnego karmelitów w Woli Gułowskiej poprzedziła budowa kaplicy ufundowanej przez właściciela wsi Hieronima Rusieckiego, według tradycji, w miejscu pojawienia się w 1548 roku Matki Boskiej. Kaplica funkcjonowała jako filialna parafii w pobliskim Adamowie. Konwent karmelitów trzewiczkowych został ufundowany w 1633 roku z inicjatywy dziedziców Ludwika, Stanisława i Mikołaja Krasińskich. Wówczas przy kaplicy wzniesiono pierwszy drewniany budynek klasztoru, usytuowany zapewne w innym miejscu niż obecnie istniejący (wskazuje na to mapa Heldensfelda z XVIII/XIX wieku). Formalnie konwent został erygowany we wrześniu 1659 roku przez biskupa krakowskiego Andrzeja Trzebnickiego. Zapewne wkrótce rozpoczęto budowę murowanego barokowego kościoła, którą kontynuowano z przerwami do 1704 roku, a ukończono dopiero w latach 1770-1780, po wzniesieniu dwuwieżowej fasady. Liczne grono darczyńców, wspierających funkcjonujące tu sanktuarium maryjne sprawiło, że w XVIII wieku konwent w Woli Gułowskiej był jednym z bogatszych i większych zgromadzeń karmelickich w prowincji małopolskiej (liczył około 15 zakonników). Przy klasztorze znajdowało duże gospodarstwo rolne.

W 1835 roku wielki pożar zniszczył klasztor, który zapewne szybko odbudowano (bądź zbudowano od nowa na obecnym miejscu) ze względu na funkcjonujący tu nowicjat, studium gramatyczno-retoryczne, studium teologii dogmatycznej i kaznodziejskiej, działające do czasu kasaty zakonu w 1864 roku. W 1869 roku erygowana została samodzielna parafia. W 1924 roku karmelici powrócili do Woli Gułowskiej i podjęli gruntowny remont kościoła i budynków klasztornych. Na początku października 1939 roku, w trakcie walk kampanii wrześniowej, poważnym zniszczeniom uległ kościół i budynki klasztorne, które wyremontowano po wojnie. 

Oprócz kościoła i klasztoru prawdopodobnie jeszcze w XVII wieku bądź w XVIII wieku została zbudowana wolno stojąca dzwonnica (wpisana wraz z zespołem do rejestru zabytków w 1972 roku), którą w 1958 roku zastąpiono nowym obiektem. W południowo-wschodnim narożu cmentarza kościelnego znajdowała murowana z kamieni polnych kostnica z XVIII wieku, którą rozebrano w 1999 roku, a na jej miejscu zbudowano nową kostnicę-dzwonnicę o neobarokowej formie. W końcu XX wieku i na początku XXI wieku znacznym przekształceniom uległy także ogrodzenia otaczające cmentarz kościelny (dawny stary i nowy cmentarz grzebalny) i część gospodarczą. Na terenie zespołu wzniesiono nowy budynek klasztoru.

Opis

Zespół klasztorny położony jest w centralnej części wsi, po północnej stronie drogi lokalnej. Zajmuje rozległy teren w formie prostokąta usytuowanego na osi północ-południe. We frontowej części znajduje się kościół, do którego od zachodu dowiązany jest parterowy budynek klasztoru. Po północnej stronie obu zabytkowych budowli znajduje się współczesny, piętrowy budynek klasztoru. Od frontu (południa) i zachodu kościół i klasztor otacza teren cmentarza kościelnego (dawniej starego i nowego cmentarza grzebalnego). Od ulicy cmentarz kościelny odgrodzony jest ażurowym ogrodzeniem z trójprzęsłową bramą, a po bokach odcinkami starszych i nowszych murów ogrodzeniowych. W południwo-wschodnim narożu cmentarza kościelnego znajduje się współczesna kostnica-dzwonnica, a w pobliżu kościoła parawanowa dzwonnica z 1958 roku. W północnej i wschodniej części zespołu znajdowały się pierwotnie zabudowa gospodarcza i ogrody klasztorne. 

Zabytek dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Bożena Stanek-Lebioda, OT NID w Lublinie, 31.10.2019 r.