Historia

Krypta św. Leonarda jest zachowanym w pełni reliktem drugiej katedry wawelskiej, romańskiej, określanej w literaturze, jako „Hermanowska”. Została powiązana z budową prowadzoną w końcu XI i na początku XII wieku (realizacja za panowania Władysława Hermana i jego następcy). Konsekracja całej katedry nastąpiła później (w 1142 roku), ale już w 1118 roku obiekt był na tyle zaawansowany, by przyjąć pochówek biskupa Maurusa w obrębie krypty. W kolejnych stuleciach, po wzniesieniu gotyckiej katedry, krypta funkcjonowała jako podziemna przestrzeń liturgiczno-użytkowa, okresowo zaniedbywana (źródła wspominają nawet użycie jako skład), aż do przełomu XVIII wieku i XIX wieku, gdy zaczęto świadomie kształtować Wawel jako nekropolię „państwową”.

Krypta św. Leonarda stała się jednym z kluczowych miejsc pochówków królewskich i narodowych, co w XIX wieku zostało wzmocnione pracami porządkującymi podziemia. Wraz z budową gotyckiej katedry w XIV wieku, za panowania Kazimierza Wielkiego, Wawel stał się trwałym miejscem pochówków królewskich. Wcześniejsze groby piastowskie (w katedrze romańskiej) nie zachowały się w pełnym kształcie, jednak już w średniowieczu utrwaliła się zasada, że władca Polski spoczywa w katedrze wawelskiej – obok relikwii św. Stanisława. Od XIV do XVIII wieku pochowano tu niemal wszystkich monarchów polskich – z wyjątkiem władców spoczywających poza Krakowem. W wileńskiej katedrze św. Stanisława miejsce pochówku znaleźli książe Witold, Kazimierz Jagiellończyk, Aleksander Jagiellończyk, św. Kazimierz, żona Zygmunta Augusta – Elżbieta Habsburżanka oraz Barbara Radziwiłłówna. Henryk Walezy został pochowany w St. Denis (groby królów sprofanowano podczas Rewolucji), August II i August III pochowani są w Dreźnie, a Stanisław August Poniatowski w Warszawie.

W XIX wieku, gdy państwo nie istniało, Wawel stał się substytutem państwowości. Sprowadzenie prochów Tadeusza Kościuszki (1817 r.), serca Stanisława Leszczyńskiego (1817 r.) i ciała Józefa Poniatowskiego (1817 r.) miało wymiar symboliczny – tworzyło ciągłość między monarchią a narodem. W XIX wieku podjęto decyzję o uporządkowaniu i połączeniu krypt systemem korytarzy. W latach 1872–1877 przeprowadzono renowację i urządzenie krypt królewskich. Kluczowe było połączenie poszczególnych przestrzeni nowymi korytarzami, dzięki czemu ukształtowała się „sieć” podziemi dostępna do zwiedzania. Z perspektywy historii konserwatorskiej istotny jest także etap 1937–1938, kiedy Adolf Szyszko-Bohusz nadał krypcie formę „stylowej rekonstrukcji” i uczytelnił jej romański charakter (m.in. kompozycję halową i układ podpór). W XX wieku ta tradycja została rozszerzona na postacie „państwowe”, nie tylko królewskie. Wawel przestał być wyłącznie nekropolią dynastyczną – stał się panteonem narodowym. W 1935 roku pochowano tu Józefa Piłsudskiego, a w 1937 roku trumnę przeniesiono do krypty pod Wieżą Srebrnych Dzwonów. Ostatni uroczysty pochówek w krypcie św. Leonarda to sprowadzenie tu i złożenie szczątków gen. Władysława Sikorskiego w 1993 roku. Z punktu widzenia „warsztatu konserwatorskiego” ważne są wnioski z gruntownej konserwacji prowadzonej w 2007 roku, nastawionej na konserwację zachowawczą: oczyszczanie kamienia z pylistych nawarstwień i zatrzymanie degradacji materiałów mineralnych, z wymianą jedynie tych kamieni, które były skrajnie zniszczone lub niezgodne z pierwowzorem. Zwraca uwagę świadome unikanie „łatwych” rozwiązań: spoiny uzupełniano i ujednolicano po oczyszczeniu, rysy i odspojenia w kamieniu oraz detalu sklejano mikroporowatym lepiszczem cementowo-wapiennym, a żywic syntetycznych unikano jako materiałów obcych w obiekcie o wysokiej autentyczności. Osobnym problemem było sklepienie – na fragmentach tynku odsłaniano zaprawę w celu usunięcia produktów korozji elementów metalowych (pręty/siatki), zabezpieczano metal antykorozyjnie i odtwarzano fakturę tynku, całość odświeżono lekką pobiałą wapienną. W rezultacie krypta jest dziś modelowym przykładem równowagi między autentyzmem a „czytelnością” dla odbiorcy. Nie jest to wnętrze całkowicie „pierwotne”, ale też nie jest scenografią.

Opis 

Krypta zachowuje układ trójnawowej hali z absydą. Jej dzisiejsza „czytelność romańska” jest wynikiem zarówno autentycznej substancji (mury i część detalu), jak i przekształceń nowożytnych oraz aranżacji XX-wiecznej. W ramach odnowy z lat 1937–1938 utrzymano zasadniczy schemat przestrzenny, natomiast sklepienie krzyżowe jest częściowo zrekonstruowane i ma charakter żelbetowy, przy czym zaakcentowano je kamiennymi gurtami opartymi na kolumnach oraz pilastrach w cokole obiegającym wnętrze. Od strony materiałowej kluczowe są trzy grupy elementów: mury i ciosy kamienne – (zachowane w większości jako jednolite i autentyczne partie, z lokalnymi przemurowaniami, zwłaszcza przy otworach), kolumny i detale –trzon kolumn wykonany jest z monolitycznych bloków piaskowcowych (badania materiałoznawcze pozwalają z dużym prawdopodobieństwem identyfikować je jako piaskowiec istebniański), posadzki i warstwy użytkowe – w XIX-wiecznym urządzeniu krypt (1873–1874) po obniżeniu posadzki położono płyty z belgijskiego wapienia, przy jednoczesnym zachowaniu (i późniejszym objęciu szczególną ochroną) romańskiej posadzki ceramicznej.

Do wyróżników wyposażenia należą: neoromański kamienny ołtarzyk według projektu Eugèna Viollet-le-Duca (w absydzie), relikty posadzki (w tym warstwy średniowieczne) oraz charakterystyczne lampy stylizowane na korony. W centrum znaczeń pozostają jednak sarkofagi – zestawione tak, aby krypta była jednocześnie zabytkiem architektury i „czytelnym” miejscem pamięci. W krypcie spoczywają m.in.: biskup Maurus oraz postacie kluczowe dla polskiej tradycji monarszej i narodowej: Jan III Sobieski, Maria Kazimiera, Michał Korybut Wiśniowiecki, książę Józef Poniatowski, Tadeusz Kościuszko i gen. Władysław Sikorski. Krypta św. Leonarda jest jednym z „węzłów” większego układu podziemi katedry: obok krypt (m.in.) Stefana Batorego, Wazów, Zygmuntowskiej czy krypty pod Wieżą Srebrnych Dzwonów. W XIX wieku system ten został celowo połączony korytarzami, aby umożliwić zwiedzanie i uporządkować narrację nekropolii. W XX–XXI wieku „ostatnie pochówki” (w sensie nowoczesnej praktyki państwowej) przesuwają akcent w stronę osobnych mauzoleów: osobne wejście prowadzi do krypty pod Wieżą Srebrnych Dzwonów, gdzie spoczywa Piłsudski, a od 2010 roku także para prezydencka. Ta organizacja ruchu – oddzielająca część tras – jest elementem współczesnego zarządzania miejscem o równoczesnej randze sakralnej, państwowej i turystycznej.

Władcy Polski rzeczywiście spoczywający na Wawelu, nie uwzględniając  książąt piastowskich wcześniejszego okresu, których groby nie zachowały się w formie jednoznacznie identyfikowalnej, to: Władysław I Łokietek (nawa główna – nagrobek gotycki), Kazimierz III Wielki (nawa główna), Jadwiga Andegaweńska (prezbiterium), Władysław II Jagiełło (prezbiterium), Kazimierz IV Jagiellończyk (kaplica Świętokrzyska), Jan I Olbracht (nawa północna), Zygmunt I Stary (Kaplica Zygmuntowska), Zygmunt II August (Kaplica Zygmuntowska), Anna Jagiellonka (Kaplica Zygmuntowska), Stefan Batory (kaplica Mariacka), Zygmunt III Waza (Krypta Wazów), Władysław IV Waza (Krypta Wazów), Jan II Kazimierz (Krypta Wazów), Michał Korybut Wiśniowiecki (Krypta św. Leonarda), Jan III Sobieski (Krypta św. Leonarda), Stanisław Leszczyński, sprowadzony w 1817 roku (krypta św. Leonarda).

Obiekt dostępny w ramach zwiedzania podziemi/krypt katedry (trasa muzealno-edukacyjna) oraz – okazjonalnie – jako przestrzeń o funkcji sakralnej. Ruch zwiedzających i zasady wejścia do poszczególnych krypt bywają rozdzielone (np. krypta pod Wieżą Srebrnych Dzwonów). Krypta funkcjonuje jako element trasy Grobów Królewskich (udostępnianie muzealno-edukacyjne) oraz – okazjonalnie – jako przestrzeń o funkcji sakralnej. W praktyce to właśnie udostępnianie determinuje większość ryzyk: pył, mikrodrgania, punktowe przeciążenia posadzki, a przede wszystkim „zużycie dotykiem” (barierki, naroża, cokoły, narożniki sarkofagów). Historycznie połączenia i korytarze porządkujące dostęp do krypt rozwijano w XIX wieku w ramach urządzania nekropolii. Dziś ich sens należy czytać również jako narzędzie ochrony: prowadzenie ruchu tak, by nie kumulować tłumu w jednym punkcie oraz by ograniczać cofanie się grup i krzyżowanie strumieni.

Oprac. Roman Marcinek, NID, 07.02.2026 r.