Historia

Geneza kaplicy wiąże się z długim, niespełnionym zamysłem stworzenia rodowego mauzoleum Wazów na Wawelu. Ostatecznie przedsięwzięcie podjął Jan II Kazimierz, wykorzystując „język” architektury, który w Krakowie już wcześniej stał się znakiem królewskiej godności. W dwóch kaplicach fundowanych przez Wazów (kaplica św. Kazimierza przy katedrze wileńskiej, 1624–41, kaplica Wazów przy katedrze krakowskiej, 1664–76) naśladowano dość wiernie formy kaplicy Zygmuntowskiej (w drugim przypadku jest to kopia architektury zewnętrznej tej kaplicy), chcąc podkreślić w ten sposób pokrewieństwo, po kądzieli, owej dynastii z Jagiellonami. Z usług artystów skupionych wokół dworu królewskiego korzystali najmożniejsi arystokraci, co doprowadziło do upowszechnienia „stylu Wazów” w Rzeczypospolitej. Sztuka dworu Wazów była odbiciem tego, co powstało pod koniec XVI wieku w centrach potrydenckiego katolicyzmu, czyli w Rzymie i Hiszpanii. Był to kosmopolityczny styl kontrreformacji oraz związanego z nią habsburskiego absolutyzmu, z którym wiązał swoją politykę Zygmunt III. Po śmierci Zygmunta III (1632 r.) monumentalne, aczkolwiek powściągliwe, formy stylu Wazów, zaczynają się komplikować, a dekoracja staje się mniej wstrzemięźliwa.

Budowę poprzedziły roboty przygotowawcze związane z likwidacją starszej kaplicy (w tradycji określanej jako Prandocińska) oraz sprowadzaniem i obrobieniem dostatecznej ilości materiałów (m.in. czarnego „marmuru” dębnickiego, zestawianego później ze złoconym brązem). Atrybucja nowego projektu (ok. 1664–76) w literaturze bywała wiązana z Giovannim Battistą Gislenim (1600-1672), ale badacze zwracają uwagę na złożoność procesu (udział rzemiosł, nadzorów, środowiska królewskiego) i konieczność ostrożności w przypisywaniu całości jednemu nazwisku — tym bardziej, że źródła pozwalają dobrze uchwycić role wykonawczo-organizacyjne (np. kierowanie „fabryką”), nie zawsze zaś finalne autorstwo koncepcji. Gisleni do Polski przybył ok. 1630 roku. Projektował nagrobki K. Sapieżyny w Wilnie (1653 r.) i biskupa Gembickiego w Krakowie (1654 r.) oraz ołtarz główny katedry krakowskiej (ok. 1650 r.). Z dekoracji okazjonalnych należy wymienić katafalk Zygmunta III Wazy, katafalk Krzysztofa Gosiewskiego, castrum doloris królowej Cecylii Renaty, królewicza Zygmunta Kazimierza Wazy oraz Władysława IV i wiele opraw widowisk teatralnych.

Te monumentalne konstrukcje o przeładowanej dekoracji odznaczają się skomplikowanymi programami pełnymi wymyślnych alegorii. Pod względem stylowym ewolucja przebiegała od surowej elegancji elitarnego stylu Wazów, przez monumentalizm i przepych baroku dojrzałego, po wyrafinowaną elegancję i dynamiczną estetykę budowli z drugiej połowy XVIII wieku. Z wyposażenia kaplicy uwagę zwraca Wniebowzięcie Madonny (przed 1676), dzieło Claude’a Callota (1620-1687), bratanka słynnego francuskiego grafika Jacquesa oraz sztukaterie wzorowane na pracach Jana Chrzciciela Falconiego. W związku ze współczesnymi pracami konserwatorsko-badawczymi w obrębie krypty i posadzki informowano o odkryciach reliktów wcześniejszych struktur, co potwierdza, jak wielowarstwowy jest ten fragment Wawelu i jak łatwo go „zagłuszyć” pochopnym remontem. 

Opis

Kaplica przyłączona jest do korpusu katedry, a jej wejście prowadzi z wnętrza świątyni. Bryła odpowiada renesansowemu „modelowi królewskiej kaplicy” w wersji barokowej: zwarta, centralizująca przestrzeń, z wyraźnym porządkiem pilastrowym i wyniesioną kopułą. Szczególnie reprezentacyjny jest portal o okładzinie z ciemnego i różowego marmuru, z elementami złoconymi. W nim umieszczono bramę/kratę odlaną w 1673 roku w pracowni Michała Weinholda w Gdańsku. To istotny detal świadczący o ambicji artystycznej i warsztatów Rzeczypospolitej. Opis z epoki (sporządzony dla dworu saskiego) podaje wręcz „specyfikację materiałową”: czarne marmurowe pilastry, białe kapitele, czerwone wypełnienia i bazy, posadzka z czarno-białego marmuru, kopuła dekorowana stiukiem na złotym tle, nad gzymsem figury Ewangelistów, inskrypcje ujęte w mosiężne obramienia, odlane metalowe liściaste elementy drzwi. Wykorzystano zestaw kamieni typowych dla małopolskiej architektury XVII wieku (m.in. Dębnik, Paczółtowice, Skała), ale też materiały „importowane” i luksusowe (alabaster, biały marmur karraryjski), a kompozycję barwną ścian budowano konsekwentnie detal po detalu.

Oprac. Roman Marcinek, NID, 07.02.2026 r.