Historia

Pierwszy kościół katedralny na Wawelu ma związek z ustanowieniem biskupstwa krakowskiego w 1000 roku. W obrębie wzgórza identyfikowano relikty budowli wczesnośredniowiecznych, w tym elementy interpretowane jako rotunda/baptysterium lub obiekt grobowy. Obecną budowlę poprzedziły wznoszone kolejno w tym samym miejscu: przedromańska świątynia drewniana o prostym, salowym planie (X wiek), transeptowa bazylika z XI wieku (tzw. katedra Chrobrego) oraz trójnawowa bazylika romańska z dwoma chórami i kryptami pod nimi, a także dwiema zachodnimi wieżami, wzniesiona przez Władysława Hermana i poświęcona w 1142 roku. Do dziś zachowały się znaczne partie tej budowli – przede wszystkim krypta św. Leonarda i dolna część wieży południowej. Po kanonizacji w 1253 roku katedra stała się centrum kultu św. Stanisława. Po pożarze w latach 1305-1306 podjęto (przy mecenacie biskupów i króla Kazimierza Wielkiego), budowę trzeciej, gotyckiej katedry – wzniesiono prezbiterium z ambitem oraz transept (do 1346 roku), następnie korpus nawowy (do 1364 roku). Powstawały kolejne gotyckie kaplice. W pobliżu katedry przebiegał mur obronny i zabudowania kapituły. W XV wieku dopełniano układ kaplic i rozbudowywano kolejne elementy zespołu (m.in. wieże i zabudowania kapitulne).

W początkach XVI wieku pojawia się w wystroju wnętrz styl renesansowy (m.in. nagrobek Jana Olbrachta tworzony w latach 1502–1503), a artystycznym przełomem stała się Kaplica Zygmuntowska, realizowana przez zespół włoskich artystów według projektu Bartolomea Berrecciego (w latach 1480–1537). Jednocześnie modernizowano wieże (m.in. podwyższenia i hełmy) oraz rozwijano zaplecze liturgiczne (skarbiec, czyli dawna zakrystia większa). W XVII wieku katedra przeszła zasadniczą zmianę wystroju: wprowadzono nowe ołtarze, kolejne nagrobki, stalle i obrazy. Charakterystycznym materiałem stał się czarny marmur dębnicki i różowy marmur z Paczółtowic. Powstały kolejne kaplice kopułowe oraz mauzoleum dynastii Wazów (Kaplica Wazów 1664–1676). Ukształtowała się oś kompozycyjna nawy głównej i prezbiterium z dominantami w postaci konfesji św. Stanisława i ołtarza głównego. Barokowa konfesja z relikwiami męczennika, patrona królewskiego grodu, została zaprojektowana przez Jana Trevano. Szczątki św. Stanisława wyniesiono ponad ołtarz, umieszczając na barkach czterech aniołów, których postaci należą do mistrzowskich osiągnięć wczesnobarokowej rzeźby. Samą trumnę wykonał w 1671 roku gdański złotnik Petera van Rennen. Kompozycja powstała w latach 1626–1629 w miejscu, w którym wcześniej złożono relikwie św. Floriana i św. Stanisława.

Bogato złocony ołtarz główny, ufundowany przez biskupa krakowskiego Piotra Gembickiego, nieco rozczarowuje. Ciekawszy był renesansowy, drewniany, ufundowany przez Zygmunta Starego i wykonany (w latach 1545–48) najpewniej przez włoskiego rzeźbiarza Johannesa de Senis, dziś znajdujący się w kolegiacie w Bodzentynie. W XVIII wieku dokonano kolejnych ujednoliceń wystroju, redukując liczbę ołtarzy bocznych i porządkując wnętrze w duchu późnego baroku. Po utracie niepodległości (w wyniku rozbiorów) katedra stała się panteonem narodowym z pochówkami księcia Józefa Poniatowskiego (w 1817 roku) i Tadeusza Kościuszki (w 1818 roku). W XIX wieku prowadzono prace restauracyjne i konserwatorskie, wprowadzając modne elementy klasycystyczne i neogotyckie – odnowiono Kaplicę Zygmuntowską, z której usunięto część barokowych przeróbek (w latach 1891–1894) i podjęto gruntowną restaurację całej katedry (w latach 1895-1910) z rekonstrukcjami elementów gotyckich włącznie.

Obok grobów monarszych zaczęto chować bohaterów i wieszczów. W 1936 roku, w najniższej kondygnacji wieży Srebrnych Dzwonów, urządzono mauzoleum Józefa Piłsudskiego. W naszych czasach dodano sarkofagi gen. Władysława Sikorskiego oraz Lecha i Marii Kaczyńskich. Podczas wojny Wawel (zamek) został zajęty i stał się rezydencją generalnego gubernatora Hansa Franka, co automatycznie oznaczało podporządkowanie całego wzgórza rygorom wojskowo-policyjnym. W relacji ks. Kazimierza Figlewicza (podkustoszego katedry) pierwszy krok był brutalnie administracyjny: 26 października 1939 roku duchowieństwo mieszkające na Wawelu i służba kościelna dostały rozkaz opuszczenia mieszkań. 29 października 1939 roku nie dopuszczono wiernych z miasta do katedry. Zamiast planowanej sumy, odprawiono tylko recytowaną mszę w wąskim gronie, w którym znaleźli się jedynie metropolita, kapituła i klerycy. Od 3 listopada do 12 listopada 1939 w katedrze nie było żadnych nabożeństw. Kapituła przeniosła swoje modlitwy i ciche msze do kościoła św. Andrzeja.

Kluczowy moment nastąpił 9 listopada 1939 roku: do pałacu arcybiskupiego przyszedł funkcjonariusz SS Max Dietterich i „w imieniu generalnego gubernatora” zażądał wydania kluczy od katedry i skarbca. Klucze wydano, dołączając pismo z prośbą o możliwość odprawiania mszy w katedrze, choć dwa razy w tygodniu. Uzyskano zgodę na liturgię, ale pod strażą i w zamkniętym kościele. Na wiosnę 1943 roku zarząd zamku rozpoczął zabezpieczanie pomników i zabytków katedralnych deskami i workami z piaskiem (m.in. grób św. Stanisława, grobowiec Kazimierza Jagiellończyka, sarkofagi Jagiełły i Kazimierza Wielkiego). 17 stycznia 1945 roku bomba zrzucona z samolotu sowieckiego spadła na dziedziniec Batorego między katedrą a zachodnim skrzydłem zamku, poważnie niszcząc kaplicę Batorego i lżej kaplicę Załuskiego – w ambicie wyleciały szyby, z ołtarzy wypadły obrazy, a do kaplicy Batorego wpadła część szkarpy, demolując wnętrze i uszkadzając elementy pomnika Batorego. Niezależnie od tej relacji, w dokumentacji ewidencyjnej zespołu, odnotowano późniejszą odbudowę/odnowienie: 1946-51 odnowienie kaplicy Batorego (Mariackiej) po uszkodzeniach wojennych. Dzień później, 18 stycznia 1945 roku, podczas walk o Kraków ucierpiały okna katedralne. Trzy pociski artyleryjskie trafiły w katedrę (fronton zachodni, wieżę Wikaryjska i dach nad skarbcem).

Opis

Zespół archikatedry zajmuje północną część Wzgórza Wawelskiego. Oprócz kościoła (bazyliki) obejmuje m.in. wieże, budynek skarbca katedralnego (dawna zakrystia większa), budynki kapitularza i biblioteki kapitulnej oraz ogrodzenie z trzema bramami. Kościół ma charakter bazylikowy: trójnawowy korpus z transeptem, prezbiterium opięte ambitem, do którego przylega wieniec kaplic. Od zachodu elewację flankują dwie wieże (w tradycji romańskiej i gotyckiej przetworzone w późniejszych fazach). Materiałowo dominuje kamień i cegła. W opisach konserwatorskich podkreślano murowany charakter zespołu (kamień ciosowy i cegła, lokalnie kamień łamany w partiach najstarszych). Wnętrze jest wynikiem wielu nawarstwień: od gotyckiej struktury przestrzennej, po daleko idącą barokizację i późniejsze restauracje. W katedrze zachowały się średniowieczne i nowożytne nagrobki, epitafia, stalle i dzieła rzemiosła, w tym importy norymberskie (płyty nagrobne, kraty, część złotniczego wyposażenia kaplic), a także dzieła artystów włoskich i „krakowskich Włochów” (m.in. Berrecci, Padovano, Santi Gucci). Oś kompozycyjna nawy głównej i prezbiterium została wzmocniona w epoce baroku poprzez dominanty: konfesję św. Stanisława i ołtarz główny, a liczne ołtarze boczne zostały w XVIII wieku zredukowane i ujednolicone. W prezbiterium znajduje się m.in. faktyczny grób św. Jadwigi, nakryty kamienną płytą (sarkofag św. Jadwigi, wykonany w 1902 roku na zlecenie Karola Lanckorońskiego, umieszczony na wprost wejścia do kaplicy Zygmuntowskiej, jest tylko rzeźbiarską atrapą), oraz – umieszczony na środku prezbiterium – grób kardynała Fryderyka Jagiellończyka (zmarłego w 1503 roku). Wieniec kaplic, w większości stanowiąc mauzolea, tworzy galerię stylów od późnego gotyku po barok i późny barok. Przy ambicie i nawach są to Kaplice: Lipskich (śś. Macieja i Mateusza), św. Wawrzyńca, Kaplica Zebrzydowskich (śś. Kosmy i Damiana), Kaplica Gamrata/Grochowskiego (św. Katarzyny), Kaplica Tomickiego (św. Tomasza Kantuaryjskiego), Kaplica Grota/Załuskiego (św. Jana Ewangelisty), Kaplica Jana Olbrachta (Bożego Ciała i św. Andrzeja), Kaplica Kościeleckich/Zadzika (św. Jana Chrzciciela), Kaplica Konarskiego (Poczęcia NMP), Kaplica Doktorów/Szafrańców (Ofiarowania NMP i św. Szczepana), Kaplica Potockich/ Padniewskiego/ Różyców (Oczyszczenia NMP), Kaplica Maciejowskich, Kaplica Czartoryskich (Męki Pańskiej – powiązana z wieżą Zegarową). Kaplicami o szczególnym znaczeniu są: 

• Kaplica Zygmuntowska – kaplica królewska, będąca wzorcem renesansowego mauzoleum w Europie Środkowej. W tradycji katedralnej występuje też jako kaplica pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP (zwana Rorancką/Królewską/Zygmuntowską). Została zaprojektowana przez Bartolomea Berrecciego i wykonana w latach 1519–1533. Stała się modelem dla kolejnych kaplic renesansowych i manierystycznych (biskupich). 
• Kaplica Wazów – barokowe mauzoleum dynastii królewskiej, w planie katedry wiązane z kaplicą pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP (zwaną Psałterzystów/Wazów). Fundacja Wazów została zrealizowana w latach 1664–1676 ( z dalszym wykańczaniem), jako świadoma odpowiedź ideowa i formalna na „program” Kaplicy Zygmuntowskiej.

Mimo przekształceń w katedrze zachowało się wiele gotyckich detali oraz dwie zachodnie, ozdobione z zewnątrz maswerkową okładziną kaplice – Świętego Krzyża i św. Zofii. Pierwsza z nich zasługuje na szczególną uwagę: poza ruskimi freskami znajdują się tu dwa gotyckie ołtarze i wspaniały nagrobek Kazimierza Jagiellończyka dłuta Wita Stwosza. 

Najważniejsze nagrobki i pomniki w przestrzeni naw i ambitu to: nagrobek króla Władysława Jagiełły, nagrobek Władysława Łokietka, nagrobek Kazimierza Wielkiego, nagrobek Władysława Warneńczyka, a także pomniki Jana III Sobieskiego i Marii Kazimiery oraz Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Eleonory z Habsburgów. Szczątki królów (od Zygmunta I Starego począwszy) składano w podziemnych kryptach. W XIX wieku połączono je korytarzami, wytyczając szlak pozwalający na niezwykłą wędrówkę w czasie. Układ podziemi jest uporządkowany jako system krypt i przedsionków udostępnianych w ramach zwiedzania: m.in. przedsionek przed kryptą św. Leonarda, krypta św. Leonarda, krypta króla Stefana Batorego, krypta króla Władysława IV Wazy i królowej Cecylii Renaty, krypta pod Kaplicą Zygmuntowską, krypta pod Kaplicą Wazów oraz krypta pod wieżą Srebrnych Dzwonów). Do grobów królewskich wchodzi się przez wspomnianą już kryptę św. Leonarda, która pamięta czasy Władysława Hermana. Znajdują się tu sarkofagi m.in.: Jana III Sobieskiego, Michała Korybuta Wiśniowieckiego, Tadeusza Kościuszki i ks. Józefa Poniatowskiego. Katedra wawelska kryje prochy wszystkich późniejszych monarchów, z wyjątkiem Ludwika Węgierskiego, Władysława Warneńczyka (jego grobowiec w katedralnej nawie stoi pusty), Aleksandra Jagiellończyka, Henryka Walezjusza, Augusta III i Stanisława Augusta. Spoczywają tu także szczątki ich najbliższych. Wśród stojących swobodnie w podziemiach królewskich trumien szczególnie misterne są te przeznaczone dla Władysława IV i jego żony Cecylii Renaty. Wiele trumien, m.in.: Zygmunta II Augusta, Anny Jagiellonki, Zygmunta III Wazy, wyszło spod ręki najlepszych gdańskich rzemieślników. W XIX wieku rola katedry jako kościoła koronacyjnego i nekropolii królów została poszerzona o funkcję panteonu narodowego: obok grobów monarszych zaczęto chować bohaterów i wieszczów (dla nich wyodrębniono Kryptę Wieszczów Narodowych). 

Charakterystycznym elementem architektonicznym są wieże. Zygmuntowska została przebudowana z baszty obronnej na dzwonnicę w XV wieku, a podwyższona w XVI wieku w związku z wykonaniem dzwonu Zygmunta (1521 rok). Cennym elementem jest wewnętrzna, samonośna konstrukcja dębowa – niestykająca się z murami – stanowiąca arcydzieło sztuki ciesielskiej. Wieża Srebrnych Dzwonów (Wikaryjska/Dzwonowa) to najstarsza zachowana dzwonnica katedralna. Jej dolna kamienna partia (do ok. 12 m) pochodzi z pierwszej połowy XII wieku, część ceglana z miejscem na dzwony – z trzeciej ćwierci XIV wieku. W 1530 rroku wieżę podwyższono o kondygnację i nakryto hełmem. Budowę Wieży Zegarowej (Salomonowa / Nad Kapitularzem) rozpoczęto w drugiej połowie XIV wieku, przerwano na wysokości ok. 16 m, a dokończono w 1522 roku. W katedrze zawieszono łącznie 11 dzwonów/gongów. Należy oddzielić wyposażenie (ołtarze, konfesja św. Stanisława, nagrobki, stalle) od zbiorów ruchomych gromadzonych i eksponowanych w skarbcu i muzeum katedralnym. W prawej nawie katedry warto odnaleźć nagrobek zmarłego w 1553 roku wojewody krakowskiego – Piotra Kmity. Spojrzenie na tę płaskorzeźbę z czerwonego marmuru daje wyobrażenie o sile i dumie ówczesnego małopolskiego możnowładztwa, które często uważało się za „królom równe”. Równie imponująca jest płyta z brązu przedstawiająca innego Piotra Kmitę, starostę spiskiego (zmarłego w 1505 roku), pochodząca z warsztatów norymberskich.

W katedralnym skarbcu i pobliskim Muzeum Katedralnym znajdują się dzieła sztuki z każdej z minionych epok, świadectwa świetności świątyni oraz cenne pamiątki historyczne. Wśród nich poczesne miejsce zajmują: relikwiarz na głowę św. Stanisława (dzieło Marcina Marcińca z 1504 roku), krzyż liturgiczny ze średniowiecznych koron ( XII wieku) i włócznia św. Maurycego. Włócznię tradycja uznaje za przedmiot przekazany Bolesławowi Chrobremu przez Ottona III podczas zjazdu gnieźnieńskiego w roku 1000 na znak suwerennej władzy monarszej polskiego księcia. Z królewskich regaliów przetrwało niewiele. Warto wspomnieć o bezcennej bibliotece i archiwum kapituły, w których znajduje się wiele średniowiecznych manuskryptów (m.in. słynny kodeks emeramski wykonany w XI wieku), dokumentów i ksiąg o nieocenionej wartości historycznej, naukowej i literackiej.

Ogrodzenie terenu dawnego cmentarza katedralnego (mur kamienny z trzema bramkami) powstało w latach 1617–1619 z legatu testamentowego bpa Piotra Tylickiego, prawdopodobnie wedłu projektu Giovanniego Trevana. Uzupełnienia wykonano w 1649 roku (w źródle odnotowany jest rzeźbiarz Sebastian Sala), a całość odnawiano m.in. w 1903 roku. Bramy mają formę ozdobnych kamiennych portali z kolumnami i trójkątnymi przyczółkami. W wejściach zastosowano kraty projektowane przez S. Odrzywolskiego. 

Obiekt pełni funkcję czynną liturgicznie (archikatedra) oraz funkcję muzealno-edukacyjną: udostępniane są m.in. wybrane przestrzenie katedry, dzwony i wieże (w tym wejście do dzwonu Zygmunt), Groby Królewskie oraz ekspozycje muzealne (Skarbiec/Muzeum Wawelskie). 

Oprac. Roman Marcinek, NID, 02.02.2026 r.