Historia

Kaplica powstała w trzeciej ćwierci XV wieku jako fundacja królewska, związana z Kazimierzem IV Jagiellończykiem i Elżbietą Rakuszanką. Jej usytuowanie przy zachodnim krańcu południowej nawy bocznej, naprzeciw kaplicy królowej Zofii, nie było przypadkowe: obie przybudówki tworzą układ fundacji jagiellońskich, flankujący wejście do katedry od strony zachodniej. Już sam ten zabieg dowodzi, że chodziło o wykreowanie przestrzeni o znaczeniu dynastycznym i ceremonialnym. Od początku pomyślana była jako reprezentacyjne mauzoleum dynastyczne, co tłumaczy zarówno wysoki poziom artystyczny architektury, jak i wyjątkowo bogate wyposażenie liturgiczne odnotowywane w dawnych inwentarzach.

Od początku była to kaplica sepulkralna o randze szczególnej. Z nią związano pochówek Kazimierza Jagiellończyka, a w jej wnętrzu umieszczono jego tumbę, jeden z najwybitniejszych pomników nagrobnych Europy końca średniowiecza. Literatura nowsza wiąże z kaplicą także zagadnienie retabulów fundacji jagiellońskich oraz szerszy problem „sztuki dworskiej” Jagiellonów. Kaplica była w epoce nowożytnej i późniejszej otaczana stałą opieką, lecz zachowała swój zasadniczy późnogotycki charakter. Szczególnie ważne jest to, że nie została całkowicie przekształcona przez przebudowy w XIX wieku, jak niektóre inne kaplice wawelskie. Dzięki temu pozostaje jednym z najdonioślejszych świadectw sztuki późnośredniowiecznej. Grobowiec Kazimierza Jagiellończyka otwarto w 1973 roku podczas prac konserwatorskich w Kaplicy Świętokrzyskiej. Badania tego pochówku stały się później źródłem słynnej legendy o „klątwie Jagiellończyka”, choć z czasem próbowano tłumaczyć ją raczej oddziaływaniem szkodliwych mikroorganizmów niż „karą z zaświatów”. Otwarto także grób Elżbiety Rakuszanki. Po zakończeniu badań odbył się, 18 października 1973 roku, ponowny pogrzeb pary królewskiej.

Opis

Kaplica reprezentuje dojrzały późny gotyk wawelski. Nie jest to jednak forma surowa ani prowincjonalna. Wnętrze ma charakter wertykalny i zwarty, a jego ściany tworzą jednolitą, zamkniętą przestrzeń przeznaczoną do pełnego pokrycia dekoracją malarską. To bardzo ważne: w tej kaplicy architektura nie rywalizuje z malarstwem ruskim, lecz stanowi dla niego ramę. Gotycki układ ścian i sklepień został pomyślany tak, by prowadzić wzrok ku górze, a jednocześnie pozostawić duże, czytelne płaszczyzny dla rozbudowanego programu fresków. Przestrzeń podporządkowano funkcji memoratywnej i reprezentacyjnej, łącząc wertykalny charakter architektury z bogatym programem artystycznym.

Najważniejszym dziełem pozostaje nagrobek króla Kazimierza Jagiellończyka, uznawany za jedno z największych osiągnięć rzeźby sepulkralnej późnego średniowiecza. Baldachimowa marmurowa tumba, tradycyjnie łączona z warsztatem Wita Stwosza, przy udziale J. Hubera dostawiony jest do południowej ściany Kaplicy Świętokrzyskiej. Na płaskiej pokrywie artysta ukazał króla, odzianego w szaty koronacyjne, w dramatycznej chwili śmierci. Towarzyszą mu dwa lwy trzymające miecz i tarczę herbową. Ściany tumby dzielą cztery prostokątne nisze z postaciami płaczków. Baldachim, wsparty na ośmiu słupach z rzeźbionymi kapitelami i sama tumba stoją na wspólnej podstawie. Na kapitelach przedstawiono 13 scen obrazujących ideę odkupienia ludzkości. Nagrobek łączy typowy dla Stwosza realizm z przejmującą ekspresją i stanowi ostatnie i najcenniejsze ogniwo w rozwoju gotyckich nagrobków królewskich w Polsce. Elżbieta Rakuszanka także została pochowana w Kaplicy Świętokrzyskiej, lecz — w przeciwieństwie do męża — nie otrzymała okazałej tumby nagrobnej. Jej miejsce spoczynku upamiętnia skromna płyta w posadzce kaplicy. To uderzający kontrast i przypomnienie, że nawet na Wawelu nie zawsze splendor pomnika odpowiada rzeczywistej randze historycznej osoby.

Elżbieta była jedną z najważniejszych kobiet dynastii Jagiellońskiej, matką królów. W najstarszym inwentarzu z 1563 roku odnotowano ponad dwadzieścia relikwiarzy, co pokazuje, że nie była to tylko przestrzeń pochówku, ale także miejsce intensywnego kultu i prestiżowej reprezentacji monarchii. Istotnym elementem wystroju były również późnośredniowieczne retabula, analizowane w nowszej literaturze jako ważne świadectwo jagiellońskiego patronatu artystycznego oraz relacji między sztuką dworską a liturgią katedralną. Z punktu widzenia historii sztuki wielką wagę mają także retabula i pozostałości wyposażenia ołtarzowego kaplicy, analizowane łącznie z Kaplicą Świętej Trójcy jako para dzieł odnoszących się do jagiellońskiego mecenatu. Ołtarz Świętej Trójcy to tryptyk z ok. 1467 roku, ołtarz Matki Boskiej Bolesnej to dzieło Stanisława Durinka, nadwornego malarza Kazimierza Jagiellończyka. Malowidła bizantyńsko-ruskie na ścianach i sklepieniu Kaplicy Świętokrzyskiej należą do najcenniejszych zespołów malarstwa w katedrze wawelskiej. Tworzą rozbudowaną narrację religijną, podporządkowaną prawosławnemu, bizantyńskiemu sposobowi obrazowania. Polichromia przedstawia Matkę Boską z Dzieciątkiem w otoczeniu symboli apostołów, sceny z życia Jezusa, chóry anielskie, świętych, proroków i ojców Kościoła. Wizerunki pokrywają niemal całe wnętrze kaplicy i stanowią niezwykłe połączenie łacińskiej przestrzeni gotyckiej z malarstwem wywodzącym się z tradycji wschodniego chrześcijaństwa. Są świadectwem świadomej polityki artystycznej epoki jagiellońskiej, w której świat łaciński i ruski spotykały się w obrębie jednego programu fundacyjnego, służącego splendorowi dynastii. W ok. 1790 roku umieszczono w Kaplicy pomnik biskupa Kajetana Sołtyka.

Oprac. Roman Marcinek, NID, marzec 2026 r.