Historia

Fundatorką kaplicy była Zofia Holszańska. Jej małżeństwo z Władysławem Jagiełłą miało ogromne znaczenie dynastyczne. Urodziła Jagielle dwóch synów – Władysława III Warneńczyka i Kazimierza IV Jagiellończyka. W tym sensie, jej wawelska kaplica nie upamiętnia jedynie królowej-małżonki, lecz kobietę, od której zaczęła się dynastyczna ciągłość Jagiellonów w Polsce. Kaplica powstała w latach 1431-1433 jako późnogotycka przybudówka przy zachodniej partii katedry, a jej związek z osobą królowej jest na tyle trwały, że zwyczajowa nazwa zatarła formalne wezwanie. Kaplicę umieszczono po północnej stronie wejścia, symetrycznie wobec późniejszej kaplicy Świętokrzyskiej. Królową pochowano po prawej stronie wejścia do kaplicy. Nad jej płytą grobową znajduje się pomnik biskupa Piotra Tylickiego.

Kaplica była odnawiana i reinterpretowana w XIX wieku. W kaplicy znajduje się pomnik Włodzimierza Potockiego wykonany przez Betela Thorvaldsena, Anny z Tyszkiewiczów Wąsowiczowej wykonany przez Adama Tadolliniego oraz Konstancji z Poniatowskich Tyszkiewiczowej wykonany przez Dominika Cardelliego. Szczególne znaczenie miały prace Franciszka Marii Lanciego, a następnie wielka restauracja wawelska przełomu XIX i XX stulecia, związana z działalnością Sławomira Odrzywolskiego. Ostateczny charakter wnętrza ukształtowały wtedy neogotyckie korekty architektoniczne oraz program malarski z lat 1902–1904 według projektu Włodzimierza Tetmajera. Ta warstwa nie jest dodatkiem przypadkowym, lecz świadomą próbą odczytania kaplicy jako miejsca pamięci dynastycznej i narodowej, co dobrze wpisywało się w sposób myślenia o Wawelu w okresie zaborów. 

Opis

Kaplica królowej Zofii jest w swej istocie gotycka, lecz jej dzisiejszy obraz architektoniczny jest wynikiem bardzo silnych przekształceń XIX- i wczesno-XX-wiecznych. Kaplica zachowała późnogotycki korpus, lecz jej obecny odbiór jest wynikiem kilku warstw historycznych. Bryła kaplicy osadzona jest na rzucie kwadratu, a elewacje zewnętrzne zostały opracowane z użyciem kamiennego laskowania; dwa naroża akcentują pinakle. Są to cechy wyraźnie gotycyzujące i dobrze wpisujące kaplicę w zachodni zespół przybudówek katedry. Jednocześnie trzeba pamiętać, że obecny stan nie jest czystym wytworem średniowiecza – w XIX wieku kaplica została gruntownie przekształcona przez Franciszka Marię Lanciego, a około 1900 roku otrzymała nowe sklepienie neogotyckie. Owo sklepienie, krata, polichromia i ujednolicona kompozycja wnętrza sprawiły, że kaplica zyskała wyraźnie stylizowany charakter. Architektura służy tu nie tyle rekonstrukcji pierwotnego stanu, ile stworzeniu podniosłego, historyzującego wnętrza pamięci.

Rozpoznawalnym składnikiem wystroju są polichromie Włodzimierza Tetmajera, należące do najcenniejszych realizacji malarstwa monumentalnego w katedrze. Ich ikonografia łączy wątki religijne z patriotycznym rozumieniem dziejów, charakterystycznym dla kultury polskiej przełomu XIX i XX wieku. Kaplica należy do najczytelniejszych przykładów wawelskiej sztuki „ku pokrzepieniu serc”. Na sklepieniu Tetmajer umieścił kompozycję określaną jako „Panteon Wielkich Polaków”, na ścianach przedstawienia Matki Boskiej: Częstochowskiej, Ostrobramskiej, Berdyczowskiej i Kalwaryjskiej oraz sceny związane z patronką kaplicy – zaślubiny Zofii z Władysławem Jagiełłą oraz przedstawienie jej jako wdowy z synami Władysławem i Kazimierzem. Z punktu widzenia historii sztuki ważne są również zagadnienia wyposażenia ołtarzowego i rola kaplicy w programie fundacji jagiellońskich. W literaturze badawczej Kaplica Świętej Trójcy analizowana jest łącznie z kaplicą Świętokrzyską jako para fundacji o podobnym ciężarze symbolicznym. Dziś pozostaje jednym z tych wnętrz, gdzie historyczna restauracja nie zatarła sensu średniowiecznej fundacji, lecz nadała jej nową, narodową wykładnię.

Oprac. Roman Marcinek, NID, 06.03.2026 r.