Historia

Początki kaplicy sięgają roku 1381, kiedy biskup Zawisza z Kurozwęk rozpoczął budowę kaplicy pw. Oczyszczenia NMP i Trzech Króli. Po śmierci fundatora prace dokończono dopiero w 1425 roku. Od herbu fundatorów przyjęła się nazwa kaplicy Różyców. W latach 1572–1575 Jan Michałowicz z Urzędowa przebudował ją na renesansowe mauzoleum biskupa Filipa Padniewskiego, tworząc jedną z ważnych polskich interpretacji wzoru kaplicy kopułowej, rozwijanego na gruncie wawelskim po Kaplicy Zygmuntowskiej. Dzisiejszy wygląd kaplicy jest przede wszystkim wynikiem fundacji Potockich z lat trzydziestych XIX wieku. Jak wykazał Andrzej Witko, właśnie ta dziewiętnastowieczna przebudowa, związana z osobą Zofii z Branickich Potockiej, nadała kaplicy obecny charakter empirowy. Dawniejsze warstwy nie zniknęły całkowicie, ale zostały podporządkowane nowej wizji rodowego mauzoleum. Właśnie dlatego kaplica Potockich jest tak ważna dla badań nad dziewiętnastowiecznym Wawelem: pokazuje, że restauracja i przebudowa mogły być równocześnie aktem pamięci, prestiżu i świadomej kreacji historycznej. 

Opis

Architektonicznie istotne jest tu nawarstwienie trzech porządków: od średniowiecznej kaplicy Różyców, poprzez renesansowe mauzoleum Padniewskiego z lat 1572-1575, kończąc na XIX-wiecznej transformacji rodowej Potockich. Kaplica jest nakryta kopułą, a w przyłuczach umieszczono rzeźbione anioły. Taki układ lokuje ją bliżej tradycji kaplic grobowych typu renesansowego niż gotyckich przybudówek ściennych. Wnętrze ma dziś wybitnie klasycystyczny, empirowy charakter. Zastosowanie sztucznego marmuru, brązów i silnie osiowej kompozycji podporządkowuje całość monumentalnej, spokojnej estetyce empirowej. Nawet wcześniejszy manierystyczny nagrobek biskupa Filipa Padniewskiego, umieszczony w ścianie zachodniej, funkcjonuje dziś jako element starszej warstwy wpisany w późniejszą, bardziej jednolitą przestrzeń. Architektura tej kaplicy nie operuje gotycką strzelistością ani neogotyckim kostiumem, lecz masą, symetrią i chłodną, klasycystyczną powagą. To wnętrze bardziej „rzymskie” w duchu niż „krakowskie”.

Przy przebudowie kaplicy brali udział wybitni artyści, m. in. Franciszek Lanci oraz wiedeńczyk Piotr Nobile. Ołtarz, w którym umieszczono „Ukrzyżowanie” pędzla Giovanni Francesco Barbieri zw. Guercino, zaprojektował w 1838 roku Jan Danninger. Najsłynniejszym dziełem w kaplicy jest posąg Chrystusa autorstwa Bertela Thorvaldsena, stanowiący centralny akcent ideowy i artystyczny kaplicy. Jest on pomniejszoną repliką figury z kopenhaskiej Katedry, a zarazem pomnikiem poświęconym Arturowi Potockiemu. Tegoż autora są popiersia Artura Potockiego i Julii z Lubomirskich Potockiej. Obecność dzieł takiej rangi nadaje wnętrzu wyjątkową pozycję nie tylko w obrębie katedry, ale i w historii polskiej recepcji klasycyzmu. Kaplica zachowuje zarazem pamięć o wcześniejszych wcieleniach: średniowiecznej fundacji oraz renesansowym mauzoleum. Ta wielowarstwowość czyni ją obiektem szczególnie cennym poznawczo. Nie każdy zabytek, który przeszedł głęboką przebudowę, traci wartość, przeciwnie, w tym przypadku dziewiętnastowieczna transformacja sama stała się już historycznym świadectwem kultury artystycznej.

Oprac. Roman Marcinek, NID, marzec 2026 r.