Historia

Kaplicę wzniesiono przy południowym ramieniu ambitu katedry, w miejscu wcześniejszej kaplicy gotyckiej św. Barbary, zwanej też kaplicą Kazimierza Jagiellończyka (materiał z rozbiórki wykorzystano przy budowie nowej). Z zewnątrz rozpoznawalna jest po zwartej, renesansowej bryle i złoconej kopule. W tradycji opowieści o jej genezie powraca wątek śmierci pierwszej żony Zygmunta I – Barbary Zápolyi (1495-1515) – i potrzeby stworzenia reprezentacyjnego miejsca pamięci na Wawelu. Kaplica miała wyrażać nowoczesny, jak na owe czasy, język sztuki renesansu, ale także trwałość dynastii i sakralny wymiar władzy. Projekt i kierownictwo prac powierzono Bartolomeowi Berrecciemu (ok. 1480/85-1537) i jego warsztatowi (artyści związani z kręgiem toskańsko-lombardzkim). Z perspektywy historii rzemiosła wymowne są zapisy o logistyce: elementy rzeźbiarskie powstawały w warsztacie pod Wawelem, a pierwsze gotowe partie zaczęto zwozić na wzgórze już zimą 1524 roku. Według relacji konserwatorskich – w pośpiechu pracowano nawet przy świetle świec, a równolegle naprawiano drogę między warsztatem a katedrą, by umożliwić transport bloków i detali. Badania konserwatorskie wykazały m.in., że do dekoracji kamiennej użyto w przeważającej mierze piaskowca o cechach zgodnych z piaskowcami z rejonu Dobczyc (wskazywano także na historyczne kamieniołomy, dziś nieczynne). Jednocześnie kluczowe elementy wyposażenia rzeźbiarskiego (nagrobki, figury, tonda) wykonywano z czerwonego marmuru węgierskiego sprowadzanego z okolic Esztergom (Ostrzyhom), co oznaczało spory wysiłek organizacyjny. W latach 1529-1531 wykonano nagrobek Zygmunta I Starego – pierwszy w Polsce przykład rozwiniętej formuły nagrobnej typu sansovinowskiego (postać „uśpiona”, wsparta na ręce), która stała się wzorem dla kolejnych realizacji w Rzeczypospolitej. W 1533 roku kaplicę konsekrowano. W latach 1574-1575 Santi Gucci (ok. 1530-1599/1600) przekształcił układ, dodając element związany z pochówkiem Zygmunta II Augusta (1520-1572) oraz płytę nagrobną Anny Jagiellonki (1523-1596) z zachowaniem zasady podobieństwa kompozycji i materiału, by nie rozbić harmonii wnętrza kaplicy.

Kaplica Zygmuntowska została obrabowana w czasie okupacji szwedzkiej Krakowa podczas „potopu” (1655-1657). Na początku marca 1657 roku szwedzcy komisarze, na rozkaz generała Paula Würtza, zrabowali zwieńczenie srebrnego ołtarza (superior pars Altaris in Regio Sacello Regum) oraz znajdujące się przy ołtarzu medaliony heraldyczne. W 1817 roku odnotowano interwencję architekta Szczepana Humberta, sprowadzoną (według przekazów rachunkowych), głównie do rekonstrukcji odpadających rozet. W 1874 roku wykonano częściową restaurację (z pominięciem wysokich partii wymagających rusztowań); w kosztorysie przewidywano m.in. naprawy tynków i malowań w kopule, prace przy gzymsach i progach oraz oczyszczenie wnętrza. Przełomem była kompleksowa renowacja prowadzona w latach 1891-1894 pod kierownictwem Sławomira Odrzywolskiego (równocześnie był to pierwszy etap szerokiej restauracji katedry z inicjatywy bp. Albina Dunajewskiego). Prace miały bogatą dokumentację, a finansowanie zapewniła m.in. Kasa Oszczędności Miasta Krakowa. Wprowadzano uzupełnienia powtarzające oryginał, ale też neorenesansowe rekonstrukcje i aranżacje (m.in. płyciny cokołowe, nowe pilastry, gzyms nad portalem, liczne uzupełnienia w bębnie i kopule), wykonywano odlewy gipsowe, a usunięte (uszkodzone czy zmurszałe) elementy oryginału odsyłano do lapidarium. Zrekonstruowano też latarnię (z pozostawieniem zwieńczenia z napisem). Przy okazji usuwano pobiały i dążono do scalenia barwnego wnętrza – decyzje te już wówczas budziły spory, bo granica między „ratowaniem” a „upiększaniem” bywa cienka. Zwłaszcza w miejscu tak obciążonym wielowiekowymi zabrudzeniami oraz skutkami dawnych napraw.

Po zajęciu Krakowa przez Niemców, Wawel stał się rezydencją Generalnego Gubernatora, co przełożyło się na bezpośrednią kontrolę nad katedrą. Na żądanie Hansa Franka, 9 listopada 1939 roku, wydano klucze do katedry. Oznaczało to reglamentację dostępu oraz ograniczenie kultu. Ciosem dla badań nad m.in. Kaplicą Zygmuntowską było zniszczenie lapidarium, które od końca XIX wieku zgromadziło tysiące detali kamieniarskich i rzeźbiarskich pozyskanych podczas prac konserwatorskich, m.in. renesansowe elementy dekoracji wymienione przy restauracjach. Większość zabytków, w tym wszystkie pochodzące z Kaplicy Zygmuntowskiej, została użyta jako kruszywo przy budowie wawelskich garaży. To strata „cicha”, bez teatralnego rabunku, ale z perspektywy konserwatorskiej dotkliwa: zniszczono materiał porównawczy i źródłowy, który miał fundamentalne znaczenie dla studiów nad rzeźbą i ornamentem renesansu. Najważniejsza akcja konserwatorska po II wojnie przypadła na lata 1952-1964 pod kierunkiem Rudolfa Kozłowskiego. Deklarowanym celem było m.in. usuwanie późniejszych pobiał i wydobywanie faktury kamienia, choć ocena skuteczności tych zabiegów bywa dziś kwestionowana. Podobnie, jak wymiana zdegradowanych XIX-wiecznych rekonstrukcji na odlewy z mielonego piaskowca i spoiwa syntetycznego. Kontrowersje budziła metoda stabilizacji rozwarstwień piaskowca w partiach górnych: drutowanie srebrnym drutem kotwionym ołowiem. W zakresie nowoczesnych badań i konserwacji na szczególne podkreślenie zasługują prace rozpoczęte w 2002 roku, łączące rozpoznanie materiałowo-technologiczne z etapowaną konserwacją kamienia i detalu (m.in. czyszczenia, ograniczanie wtórnych, szkodliwych nawarstwień i napraw, porządkowanie wcześniejszych ingerencji). Równolegle rozwijano studia nad królewską sepulkralnością Wawelu – m.in. badania dotyczące sarkofagów cynowych i praktyk pochówkowych nowożytnej monarchii, istotne dla kontekstu kaplicy i jej krypty. W dokumentacji akcentuje się również efekt prac z lat 2008-2009, kiedy odsłonięto dekoracje malarskie wnętrza – wcześniej ściany były postrzegane inaczej ze względu na wielowiekowe nawarstwienia. 

Opis

Renesansowa Kaplica Zygmuntowska to przykład królewskiego mecenatu – dzieło o klasie artystycznej tak wysokiej, że stało się punktem odniesienia dla całej architektury renesansowej w tej części Europy. Wnętrze – niezwykle bogate rzeźbiarsko – łączy program ideowy władzy, wiarę i ambicję stworzenia „włoskiej” formy na polskim gruncie, a współczesne badania i konserwacje pozwoliły odzyskać wiele detali oraz lepiej zrozumieć technikę i materiały użyte w XVI wieku. Kaplica ma charakter centralny: rzut oparty na kombinacji kwadratu i krzyża. Zewnętrznie buduje ją czytelny podział kondygnacyjny. Przestrzeń zamyka kopuła wsparta na ośmiobocznym tamburze z latarnią (z sygnaturą Berrecciego). W warstwie ideowej kopuła odczytywana była jako znak „nieba” i porządku doskonałego, ważny element retoryki władzy. W literaturze konserwatorskiej podkreślono, że projekt kopuły to rozwiązanie odbiegające od schematów geometrii. Pojawia się sugestia, że Berrecci projektował kaplicę pamiętając o odmienności światła i uwzględniając „niskie niebo Północy”. Program detalu architektonicznego (portale, belkowania, pendentywy, ornamentyka) to także uporządkowany język znaków. Wnętrze jest bogatsze od elewacji: dominuje dekoracja rzeźbiarska (groteski, fryzy inskrypcyjne, motywy zaczerpnięte z antyku), a ważną rolę pełnią okrągłe medaliony (tonda) oraz przedstawienia figuralne.

Konserwatorskie opracowania wskazują m.in. na medaliony z wizerunkami ewangelistów oraz postaci Dawida i Salomona jako czytelne odniesienie do biblijnego modelu władzy i mądrości. Wnętrze kształtują ściany komponowane na zasadzie łuku triumfalnego (motyw antykizujący), z bogatą dekoracją groteskową. Program ikonograficzny dolnej strefy podporządkowano pochwale króla jako „władcy idealnego” (wątki biblijne i antykizujące, m.in. odniesienia do Dawida i Salomona, cytaty biblijne, motyw triumfu). Materiałowo wyróżnia się kontrast: architektura i ornament wykonane są z szarego piaskowca, natomiast rzeźba figuralna, w tym elementy nagrobne – z czerwonego marmuru. W kaplicy znajdują się:

• Nagrobek Zygmunta I Starego (1467-1548), wykonany w latach 1529-1531, krąg B. Berrecciego (ok. 1480/85-1537) – przyścienny układ niszowy z leżącą postacią władcy (typ sansovinowski), w zbroi i płaszczu koronacyjnym, z koroną na głowie i berłem w dłoni. Sarkofag z czerwonego marmuru węgierskiego, ozdobiony herbami i motywami antycznymi, spoczywa w bogato zdobionej arkadzie o porządku korynckim. Kompozycja harmonijnie współgra z architekturą kaplicy.
• Sarkofag z posągiem Zygmunta II Augusta (1520-1572), wykonany w latach 1574-1575 przez Santi Gucciego (ok. 1530-1599/1600). Wykonany z czerwonego marmuru węgierskiego, nawiązuje kompozycyjnie do renesansowego mauzoleum ojca, lecz zdradza już cechy manieryzmu. Król ukazany jest w zbroi, spoczywający na sarkofagu z herbami Korony i Litwy, w otoczeniu kolumn i niszy arkadowej. Zachowany w bardzo dobrym stanie, uchodzi za jedno z najdoskonalszych dzieł późnego renesansu w Polsce i wzór królewskiego epitafium nowożytnego.
• Płyta nagrobna Anny Jagiellonki (1523-1596), wykonany ok. 1598 przez Santi Gucciego. Ma formę prostokąta z płaskorzeźbionym portretem klęczącej Anny, ujętej w profilowaną ramę z inskrypcją łacińską. Ujęcie realistyczne i modelunek tkaniny to jeszcze echo renesansowej tradycji, choć widoczne są już wpływy manieryzmu.

Wyposażenie sprowadzono w znacznej mierze z Norymbergi, m.in. ołtarz srebrny (w latach 1531-1538), którego część złotniczą wykonał Melchior Baier (daty życia nieustalone; czynny w pierwszej połowie XVI wieku) na podstawie reliefów Petera Flötnera (ok. 1490-1546) i modeli Pankraza Labenwolfa (1492-1563). Partie malarskie to dzieło Georga Pencza (ok. 1500-1550) według drzeworytów Albrechta Dürera (1471-1528). Baier wykonał także srebrne świeczniki (1536 r.) według projektu P. Flötnera. Uwagę zwraca brązowa krata (przegroda), z lat 1530-1532, tradycyjnie łączona z norymberskim kręgiem Vischerów. Jako twórca bywa wskazywany Hans Vischer (ok. 1489-1550).

Oprac. Roman Marcinek, NID, grudzień 2025 r.