Historia

Kaplica została wzniesiona w 1530 roku, na miejscu wcześniejszej kaplicy gotyckiej, jako mauzoleum biskupa Piotra Tomickiego (1464-1535) – wybitnego przedstawiciela elity politycznej i intelektualnej polskiego renesansu. Humanista, dyplomata i bibliofil był kolejno biskupem przemyskim (1515), poznańskim (1518) i krakowskim (1524). W 1500 roku został kanclerzem Fryderyka Jagiellończyka, a po wstąpieniu na tron Zygmunta I – królewskim sekretarzem i zaufanym doradcą. W 1515 roku objął podkanclerstwo i uczestniczył w zjeździe wiedeńskim. Nastawiony prohabsbursko, kierował polską polityką zagraniczną. Był przeciwnikiem prymasa J. Łaskiego i królowej Bony. Koncentrował się na pracy w kancelarii i budowie służby dyplomatycznej. W 1531 roku odrzucił propozycję objęcia prymasostwa. Pozostawił po sobie obszerną spuściznę akt (Acta Tomiciana).

Opis

Budowa kaplicy wiąże się z działalnością Bartolomea Berrecciego. Z dawnego wyposażenia zachowały się przede wszystkim nagrobek fundatora oraz fragmenty ołtarza. Ubytki wynikają z późniejszych przekształceń i zmian gustu, typowych dla wnętrz katedralnych, gdzie pamięć i liturgia stale konfrontują się z praktyką użytkowania. Niemniej, zasadniczy renesansowy charakter kaplicy pozostał czytelny. Kaplica Tomickiego jest jedną z najwcześniejszych i najważniejszych renesansowych kaplic kopułowych przy katedrze wawelskiej. Wzniesiona na planie centralnym, z kopułą opartą bezpośrednio na żagielkach, stanowi realizację skromniejszą od kaplicy Zygmuntowskiej, ale artystycznie bardzo dojrzałą. 

Najważniejszym dziełem wyposażenia pozostaje przyścienny nagrobek biskupa Piotra Tomickiego, wykonany z marmuru i piaskowca, łączący włoskie wzorce renesansowe z lokalnym kontekstem wawelskim. Z dawnego ołtarza zachowały się jego renesansowy dolny człon z herbem fundatora, obraz „Hołd Trzech Króli” z pierwszej połowy XVI wieku oraz płaskorzeźba Boga Ojca. Ważnym, a często pomijanym elementem, jest także krata z brązu, wtórnie umieszczona w wejściu do kaplicy. Wiąże się ją z warsztatem Hansa Vischera. Centralna, kopułowa kaplica grobowa, uznana niemal za symbol polskiej architektury renesansowej, w momencie swego powstania, nie stanowiła jeszcze typu najbardziej dominującego. Warto uświadomić sobie, iż pomijając dwie najwcześniejsze kaplice wawelskie (Zygmuntowską i Tomickiego) oraz nietypową gnieźnieńską fundację Łaskiego, przed rokiem 1590 powstało zaledwie pięć kaplic kopułowych, z czego niemal wszystkie wzniesione zostały z inicjatywy polskich biskupów. Najważniejsze dla podtrzymana popularności tego typu były mauzolea biskupów Zebrzydowskiego i Padniewskiego przy katedrze wawelskiej, projektowane przez Jana Michałowicza z Urzędowa, architekta i rzeźbiarza w zasadzie już manierystycznego.

Oprac. Roman Marcinek, NID, marzec 2026 r.