Historia

Kaplica pod wezwaniem św. Jana Ewangelisty została ufundowana przed 1344 rokiem przez biskupa Jana Grota. Po 1501 roku wydzielono z niej część zachodnią, z której utworzono kaplicę Jana Olbrachta. W XVIII wieku Francesco Placidi przebudował kaplicę, tworząc mauzoleum biskupa Andrzeja Stanisława Kostki Załuskiego (1695-1758) – jednego z najważniejszych dostojników epoki saskiej, prekursora idei oświecenia w Polsce, współtwórcy pierwszej biblioteki publicznej (1747 rok). Pełnił funkcję biskupa w Płocku (w latach 1723-26), Łucku (w latach 1726-39), Chełmnie (w latach 1739-46) i Krakowie (w latach 1739-46). W latach 1735-46 pełnił funkcję kanclerza wielkiego koronnego. Kaplica przechowuje także pamięć o wcześniejszych pochówkach i upamiętnieniach: znajduje się tu barokowy pomnik zmarłego w 1347 roku biskupa Jana Grota (kontynuatora przebudowy katedry wawelskiej), będący świadectwem ciągłości funkcji sepulkralnej i liturgicznej tej części katedry. W trakcie przebudowy zachowano także późnorenesansowy nagrobek Walentego Dembińskiego.

Opis

Dzisiejsza forma kaplicy ma charakter rokokowy, zachowując późnobarokową kompozycję o wyraźnej osi i monumentalizacji wejścia. Przebudowa Placidiego nadała wnętrzu jednolity charakter formalny, spójny z estetyką XVIII wieku. Franciszek Placidi (ok. 1710–82) architekt wykształcony w rodzinnym Rzymie, w Polsce odnotowany jest po raz pierwszy w 1732 roku. W latach 1738–39 z G. Chiaverim wznosił kościół dworski w Dreźnie. Pierwszym potwierdzonym jego dziełem jest przebudowa kaplicy Lipskich przy katedrze krakowskiej (1743–46). Zaprojektował dla niej także ołtarz główny i nagrobek kardynała J. A. Lipskiego, z rzeźbami W. Rojowskiego. Od ok. 1746 roku pracował dla biskupa krakowskiego A. S. Załuskiego. Z dzieł małej architektury należy wspomnieć pomniki nagrobne Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego z katedry krakowskiej (1757). W kaplicy Załuskiego dominantą jest monumentalna, stojąca postać biskupa, ulokowana w niszy nad portalem. Rzeźba ta – traktowana jak „żywy” portret w przestrzeni sakralnej – tworzy wraz z architektoniczną oprawą program gloryfikacji i pamięci. Drugim ważnym dziełem jest barokowy pomnik biskupa Jana Grota. Uzupełnieniem są elementy wyposażenia liturgicznego, które utrzymują funkcjonalność kaplicy, jako miejsca modlitwy.

Dostępność uzależniona od ruchu turystycznego i sprawowanej liturgii; kaplica stanowi integralną część katedry i jest dostępna w ramach zwiedzania katedry/muzeum katedralnego w godzinach wyznaczanych przez Parafię Archikatedralną (bilety, wejścia i ograniczenia – według bieżących komunikatów).

Oprac. Roman Marcinek, NID, 02.03.2026 r.