Historia

Kaplica została ukończona już w maju 1322 roku jako fundacja biskupa Nankera, a więc należy do najwcześniejszego etapu wznoszenia obecnej katedry. Jerzy T. Petrus podkreśla, że była gotowa zanim ukończono całe prezbiterium, co dobrze pokazuje dynamikę pierwszej fazy budowy nowej, królewskiej katedry po koronacji Władysława Łokietka. W drugiej połowie XV wieku kaplicę przekształcono w zakrystię, co zmieniło jej funkcję, ale nie pierwotny układ przestrzenny. Przebito też wejście do katedralnego skarbca. Szczególne znaczenie mają badania archeologiczne pod zakrystią. Janusz Firlet i Zbigniew Pianowski opisali znajdujące się pod nią krypty oraz odkryty tam romański grobowiec, dzięki czemu dawna Kaplica św. Małgorzaty stała się kluczowym punktem dla rekonstrukcji starszych, przedgotyckich faz Wawelu. Podziemia tej części katedry nie są więc tylko zapleczem użytkowym, lecz miejscem o fundamentalnym znaczeniu dla archeologii architektury wawelskiej. 

Opis

Wnętrze ma plan wydłużonego prostokąta, złożonego z dwóch kwadratowych przęseł i trójbocznie zamkniętego przęsła wschodniego (apsydialnego). Jest to forma prosta, lecz architektonicznie wyrafinowana. Już sam ten układ pokazuje, że nie była projektowana jako wielka kaplica rodowa, lecz starannie ukształtowana przestrzeń przy obejściu prezbiterium. Bogactwo dekoracji architektonicznej i wystroju rzeźbiarskiego wiąże się z grobowym przeznaczeniem, gdyż miała służyć za miejsce pochówku biskupa Nankera. Pierwotnie znajdował się w niej ołtarz z kamienną nastawą, jednak usunięto go jeszcze w XIV wieku.

Wnętrze zachowało gotycki charakter, a szczególną uwagę badaczy zwróciły nietypowe wsporniki sklepienne: tworzą je prostokątnie załamujące się żebra przyścienne, obejmujące żebra jarzmowe i przekątniowe. W studium z 1999 roku podkreślono ich odosobnioną formę na tle małopolskiej architektury gotyckiej oraz możliwe związki z kręgiem czeskim i szerzej środkowoeuropejskim. To detal, ale właśnie on pokazuje, że dawna Kaplica św. Małgorzaty nie jest budowlą prowincjonalną, lecz świadectwem ambitnych wyborów formalnych pierwszej fazy gotyckiego Wawelu. Na sklepieniu zachowały się zworniki z wielolistną rozetą i przedstawieniami figuralnymi (św. Małgorzata z Antiochii i Archanioł Michał walczący ze smokiem). Dziś zakrystia mieści wyposażenie użytkowe związane z funkcjonowaniem katedry i późniejsze obrazy oraz elementy nowożytne, ale jej zasadnicza wartość polega na zachowanym średniowiecznym zrębie. 

Oprac. Roman Marcinek, NID, marzec 2026 r.