Historia 

Miasto założone w 1640 roku na gruntach wsi Biała przez Katarzynę z Ostrogskich Zamoyską. Istniejący przed 1325 rokiem kościół w Białej, pełnił do 1864 roku funkcję parafialną dla Janowa. W latach 1829-67 miasto zw. wówczas Janowem Ordynackim stanowiło centrum obwodu Ordynacji Zamojskiej. Kościół i klasztor Dominikanów ufundowane zapewne około 1650 roku staraniem Jana Zamoyskiego, wojewody sandomierskiego, według tradycji na miejscu wcześniejszej kapliczki upamiętniającej ukazanie się Matki Boskiej jednemu z mieszkańców. Podarowany przez Zamoyskiego obraz Matki Boskiej Łaskawej został umieszczony w kaplicy i szybko zasłynął cudami, przyczyniając się do rozwoju kultu maryjnego. Pierwsze zabudowania były drewniane, usytuowane przy północnej pierzei rynkowej. W świetle najnowszych ustaleń, obecnie istniejący kościół wraz z częścią budynków klasztornych, których chronologia nie jest dobrze udokumentowana, został wzniesiony w jednej fazie latach 1694-1700, według projektu architekta Zamoyskich - Jana Michała Linka. Przed 1774 rokiem klasztor został rozbudowany i przebudowany, zapewne z podwyższeniem o piętro. Po kasacie zakonu w 1864 roku parafia została przeniesiona z Białej do Janowa, na parterze budynków klasztornych umieszczono magistrat, a na piętrze plebanię. W latach 1878-9 przeprowadzono restaurację kościoła i klasztoru (m.in. zmiana pokrycia dachu z gontu na blachę, zapewne dobudowa przedsionka do skrzydła południowo-wschodniego i niewielkiej kaplicy). W latach 1910-1914 podczas gruntownej restauracji i częściowej przebudowy kościoła przebito drzwi z zakrystii do kościoła oraz obniżono dach nad korytarzem klasztornym przylegającym do nawy bocznej. Budynki klasztorne gruntownie remontowane w 1958 roku (wzmocnienie sklepień) oraz w latach 2006-13 (m.in. remont elewacji, wnętrza, rekonstrukcja szczytu od strony południowej). W 2010 roku w pomieszczeniach na piętrze otwarto Muzeum Klasztoru Ojców Dominikanów.

Opis

Zespół klasztorny usytuowany jest w północnej pierzei rynkowej, w jego skład wchodzi kościół skierowany prezbiterium na północny-zachód, przylegający od wschodu czworoboczny klasztor, wolno stojąca kaplica pw. Objawienia, brama-dzwonnica i ogrodzenie z bramkami. Klasztor wzniesiony na planie nieregularnego czworoboku, podpiwniczony. Skrzydło północno-wschodnie i północno-zachodnie dwukondygnacyjne z korytarzami od strony wirydarza; w części północnej skrzydła przedłużone wydatnymi aneksami (w jednym z nich znajdował się pierwotnie refektarz); w skrzydle prostopadłym do prezbiterium umieszczono zakrystię i skarbiec; na zakończeniu skrzydła północno-wschodniego dobudowano niewielką kaplicę. Pozostałe dwa skrzydła – frontowe oraz przylegające do kościoła – parterowe, mieszczą jedynie korytarze.

Klasztor murowany z cegły i kamienia, otynkowany. Większość pomieszczeń nakryta sklepieniami kolebkowo-krzyżowymi. Skrzydła nakryte dachami dwuspadowymi pod blachą. Wszystkie elewacje zwieńczone bogato profilowanym gzymsem. Elewacje skrzydła pn.-wsch. podzielone dodatkowo gzymsem kordonowym i rozczłonkowane na pierwszym piętrze pilastrami na cokołach; południowa ściana zakończona (zrekonstruowanym) półkolistym szczytem o charakterze barokowym, ożywionym trzema profilowanymi wnękami. Wejście do skrzydła (korytarza) południowo-zachodniego poprzedzone przedsionkiem o opilastrowanych narożach, zwieńczonym trójkątnym, wyłamującym się szczytem. Pozostałe elewacje pozbawione podziałów i detalu architektonicznego; aneks południowy oskarpowany. Wewnątrz  obrazy z przedstawieniami scen z historii zakonu dominikańskiego i świętych dominikańskich, w kaplicy ołtarzyk z 2. połowy XVIII wieku. 

Zabytek dostępny częściowo. 

Oprac. Bożena Stanek-Lebioda, OT NID w Lublinie, 14.01.2019 r.