Historia

Jest to jedna z najwcześniej wzniesionych kamienic przy nowo powstałym Placu Akademickim w Bytomiu. Wytyczenie tego obszaru na początku XX wieku przypadło na okres intensywnego rozwoju gospodarczego i przestrzennego miasta, będącego efektem doskonałej koniunktury w przemyśle węglowym od końca XIX wieku. Prace związane z wytyczeniem owalnego narysu oraz linii zabudowy placu, a także z parcelacją gruntów, były mocno zaawansowane już w 1905 roku, kiedy to rozpoczęto wznoszenie pierwszych obiektów. Kompleksowe zagospodarowanie terenu nie nastąpiło jednak natychmiast – w pierwszej ćwierci XX wieku zabudowano jedynie parcele położone najbliżej ulic Stefana Żeromskiego i Bolesława Prusa. Wzniesiono wówczas secesyjne, eklektyczne i wczesnomodernistyczne kamienice czynszowe o numerach 1, 3–3a, 5, 13 i 15, mieszczące lokale handlowo-usługowe w przyziemiach, a także wczesnomodernistyczny Gmach Brackiego Stowarzyszenia Zawodowego przy ul. Żeromskiego 23–25. Dalsze prace przerwał wybuch I wojny światowej. Zaproponowane przed wojną parametry planistyczne oraz kwestie formalne pozostały wiążące w trakcie dalszej rozbudowy placu w drugiej połowie lat 20. XX wieku, kiedy to powstała większość tamtejszych obiektów. W latach 1925–1928 wzniesiono zespół kamienic mieszkalnych z lokalami handlowymi w przyziemiu pod numerami 7, 9, 11 (w środkowej części pierzei zachodniej), jak również całą pierzeję wschodnią z budynkami mieszkalnymi o numerach 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16 oraz Gmach Prezydium Policji pod numerem 17.

Wzniesiona wówczas zabudowa otrzymała formy modernistyczne urozmaicone ekspresjonistycznym detalem architektonicznym. Ukształtowany ostatecznie zespół wraz z nowym akcentem urbanistycznym – Gmachem Prezydium Policji zamykającym plac od północy – ściśle wpisywał się w tworzoną po 1922 roku oś urbanistyczną biegnącą z południa na północ. Ta reprezentacyjna i propagandowa struktura, dostosowana do powojennej orientacji przestrzennej miasta, obejmowała rynek oraz Plac Grunwaldzki, Plac Sobieskiego i Plac Akademicki. Oś miała odzwierciedlać nową rolę Bytomia jako jednego z najważniejszych przygranicznych miast Republiki Weimarskiej, tworzącego wraz z Zabrzem i Gliwicami tak zwane Trójmiasto.

Kamienica stanowiąca skrzydło boczne podcieniowego budynku mieszkalnego przy Placu Akademickim 1 została wybudowana w latach 1905–1906 według projektu Eduarda Arndta dla Antona Gnielińskiego, właściciela sąsiedniej posesji pod numerem 3–3a. W 1905 roku opracowano dla niej projekt kanalizacji. W kolejnym roku od strony ulicy Stefana Żeromskiego wykonano żeliwne ogrodzenie przedogródka według projektu J. Tesinskiego. Ponadto zaplanowano budynek gospodarczy (mieszczący śmietnik i pomieszczenie inwentarskie) na podwórzu, lecz ten ostatecznie nie powstał. W okresie powojennym do elewacji od strony ulicy Żeromskiego najpewniej dobudowano oś balkonową, przekształcając jednocześnie pierwotne otwory okienne w drzwiowe. 

Opis

Kamienica usytuowana jest w północnej pierzei ulicy Stefana Żeromskiego, u zbiegu z Placem Akademickim. Od wschodu przylega do budynku przy Placu Akademickim, z którym pierwotnie stanowiła jedną nieruchomość, a od zachodu graniczy z kamienicą przy ulicy Żeromskiego 19. Jest to obiekt wczesnomodernistyczny z elementami eklektycznymi i secesyjnymi, założony na rzucie krótkiego prostokąta. Ma zwartą, nieprzekształconą bryłę, jest podpiwniczony, trzypiętrowy i nakryty dachem dwuspadowym z krótszymi połaciami od frontu oraz facjatami. Pokrycie dachowe wykonano ze współczesnej dachówki ceramicznej karpiówki w układzie w koronkę (podwójnym), natomiast poszycie hełmu północnego – z blachy. Elewacja frontowa (południowa) jest symetryczna: na poziomie parteru czteroosiowa, a na wyższych kondygnacjach pięcioosiowa, urozmaicona od zachodu pozornym ryzalitem. Poszczególne otwory parteru zamknięto łukiem odcinkowym. Na wyższych piętrach elewację artykułują prostokątne otwory okienne oraz drzwiowe balkonowe (przekształcone z pierwotnych okiennych). Nowe balkony, rozmieszczone w trzeciej osi od wschodu, wyposażono we współczesne metalowe barierki.

W strefie przyziemia elewacja frontowa jest otynkowana i pokryta boniowaniem pasowym, wyżej zaś licowano ją cegłą klinkierową, urozmaiconą kształtowanym w tynku detalem architektonicznym i dekoracją sztukatorską. Parter oddzielono od wyższych kondygnacji profilowanym gzymsem podokiennym na wysokości okien pierwszego piętra. Pod okapem – z wyłączeniem partii ryzalitu – biegnie ciągły secesyjny fryz z motywem roślinnym. Na poziomie drugiego i trzeciego piętra, w partiach międzyokiennych, rozpięto gładkie pasy oraz cienkie gzymsy kordonowe. Otwory okienne i drzwiowe (przebudowane z okiennych) ujęto przeważnie dekoracyjnymi opaskami zamkniętymi łukiem płaskim (pierwsze piętro), kurtynowym (drugie piętro) lub łukiem Tudora (trzecie piętro). Pięcioosiowa elewacja od strony podwórza, również licowana cegłą, artykułowana jest prostokątnymi, częściowo przekształconymi otworami okiennymi, drzwiowymi i balkonowymi. Większość stolarki okiennej oraz drzwiowej ma charakter wtórny.

Wnętrze kamienicy ma układ dwutraktowy. W osi zachodniej ulokowano przejazd bramny na podwórze i sąsiadującą z nim sień, skomunikowaną z klatką schodową umieszczoną w trakcie tylnym. Na każdym piętrze, po obu stronach klatki schodowej, znajduje się obecnie jedno mieszkanie (pierwotnie wydzielone były dwa). Wąską sień oddzielono od klatki schodowej drewnianymi, dwuskrzydłowymi drzwiami wahadłowymi o konstrukcji ramowo-płycinowej. Ich dolne, prostokątne płyciny są pełne, zdobione płaskorzeźbioną dekoracją geometryczną, natomiast górne – przeszklone, o nieregularnym wykroju, dzielone szczeblinami w układzie krzyżowym. Ślemię ma wykrój wklęsło-wypukły, a nadświetle dzielone jest łukowymi szczeblinami. Posadzkę w sieni wykonano z oryginalnego szarego lastryka z ciemną bordiurą, ściany natomiast wyłożono współczesnymi płytkami ceramicznymi. Na suficie zachowały się dekoracyjna faseta i rozeta. W klatce schodowej pod schodami usytuowano wejście do piwnicy. Dwubiegowe schody osadzono na metalowej podkonstrukcji; wyposażone są w ażurowe podstopnice i drewniane stopnice. Balustradę wykonano z toczonych balasków, słupków początkowych oraz drewnianej poręczy. Posadzki na parterze, podestach i piętrach są analogiczne jak w sieni, z kolei posadzkę przy zejściu do piwnicy wyłożono płytkami ceramicznymi. Stolarka drzwi wejściowych do mieszkań, podobnie jak same otwory, jest wtórna. Układ wnętrz poszczególnych lokali uległ przypuszczalnie częściowym zmianom.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 04.2026 r.