Historia

Wytyczenie Placu Akademickiego na początku XX wieku zbiegło się z okresem intensywnego rozwoju gospodarczego i budowlanego miasta, napędzanego świetną koniakturą w przemyśle węglowym. W 1907 roku przyjęto nowy plan regulacyjny Bytomia. Uwzględniał on – przygotowany najprawdopodobniej około 1900 roku – projekt zagospodarowania Pól Paniowskich (obszaru na północ od dawnego przedmieścia Błotnica), w tym wytyczenie Placu Akademickiego i Placu Słowiańskiego. Prace nad owalnym kształtem, liniami zabudowy oraz parcelacją Placu Akademickiego były mocno zaawansowane już w 1905 roku, kiedy to ruszyła budowa pierwszych obiektów. Całościowe zagospodarowanie przestrzeni nie nastąpiło jednak natychmiast – w pierwszej ćwierci XX wieku zabudowano jedynie działki położone najbliżej ulic Stefana Żeromskiego i Bolesława Prusa, a dalsze prace przerwał wybuch I wojny światowej.

Przedwojenne parametry planistyczne oraz kwestie formalne okazały się jednak wiążące w drugiej połowie lat 20., gdy wznowiono proces budowlany. To właśnie od 1925 roku powstawała większość tutejszych obiektów. Ukształtowany ostatecznie zespół urbanistyczny, domknięty od północy monumentalnym Gmachem Prezydium Policji, wpisywał się w tworzoną przez Alberta Stütza po 1922 roku reprezentacyjną i propagandową oś północ-południe (obejmującą Rynek oraz Plac Grunwaldzki, Plac Sobieskiego i Plac Akademicki). Rejon ten nie ucierpiał zasadniczo podczas II wojny światowej, a drobne uszkodzenia kilku budynków powstałe wskutek pożarów szybko usunięto w pierwszych latach powojennych.

Współcześnie plac stanowi ciekawy przykład miejskiej zieleni urządzonej, choć tutejsza roślinność nie towarzyszyła mu od samego początku. Pierwotnie było to surowe wnętrze urbanistyczne, pozbawione dekoracji i drzew. Pod koniec lat 20. lub w latach 30. XX wieku na tym reprezentacyjnym placu (noszącym wówczas nazwę Reichspräsidentenplatz) ustawiono przeniesiony z Rynku pomnik upamiętniający mieszkańców powiatu bytomskiego poległych w wojnie francusko-pruskiej. Monument usunięto w 1945 roku. Dwa lata później na placu – przemianowanym najpierw na plac Strzelców Bytomskich, a później Feliksa Dzierżyńskiego – wybudowano fontannę z rzeźbami Tadeusza Sadowskiego i Józefa Sawickiego, twórców silnie związanych z powojennym środowiskiem artystycznym Śląska. Wodotrysk stał się centralnym punktem nowo założonego zieleńca. Przekształcenie to doskonale odzwierciedlało powojenne trendy w polskiej urbanistyce, polegające na zamienianiu dawnych, betonowych placów reprezentacyjnych w rekreacyjne skwery dla mieszkańców.

Opis

Fontanna usytuowana jest w centralnej części skweru na Placu Akademickim, dokładnie na przecięciu głównych osi kompozycyjnych założenia. Składa się z okrągłej, betonowej niecki o profilowanych krawędziach. Jej brzegi zdobią symetrycznie rozmieszczone rzeźby posadowione na prostopadłościennych cokołach. Te pełnoplastyczne figury przedstawiają putta siedzące na stworzeniach wodnych: raku, żabie, rybie, ślimaku oraz żółwiu. W środku niecki znajduje się współczesny, cylindryczny wodotrysk, który zastąpił pierwotny element dekorowany płaskorzeźbami z motywem delfinów.

Oprac. Agnieszka Olczyk, Oddział Terenowy NID w Katowicach, 08.2026 r.