Poznaj lokalne zabytki

Wyraź zgodę na lokalizację i oglądaj zabytki w najbliższej okolicy

Zmień ustawienia przeglądarki aby zezwolić na pobranie lokalizacji
Wyszukaj w
Lokalizacja
Rodzaj obiektu
Architektura
Kategoria dokumentu
Stanowisko archeologiczne
Wyszukaj
Kultura archeologiczna
Chronologia
Stanowisko archeologiczne
Czas powstania obiektu
Od
Do
Wyznanie
Kategoria obiektu
Strona korzysta z plików cookies. Dowiedz się więcej.

Zespół zabudowy Placu Akademickiego - Zabytek.pl

Galeria zdjęć obiektu Zespół zabudowy Placu Akademickiego
Zobacz lokalizację
Dodaj do ulubionych
Dodaj do ulubionych
Drukuj
Drukuj
Udostępnij

Zespół zabudowy Placu Akademickiego

układ przestrzenny pocz. XX w. Bytom
Pokaż drogę dojazdu

Adres
Bytom, Plac Akademicki

Lokalizacja
woj. śląskie, pow. Bytom, gm. Bytom

To jedno z największych i najważniejszych założeń urbanistyczno-budowlanych na terenie miasta, które powstało w okresie intensywnego kształtowania śródmieścia Bytomia, trwającego od końca XIX wieku do wybuchu I wojny światowej.

Historia

Wytyczenie placu Akademickiego na początku XX wieku przypadło na okres intensywnego rozwoju gospodarczego i przestrzennego Bytomia, napędzanego doskonałą koniunkturą w przemyśle węglowym. Za rządów burmistrza Georga Brüninga (1883–1919), który ściśle współpracował z miejskim radcą budowlanym Carlem Bruggerem, wytyczono i sukcesywnie zagospodarowywano regularną siatkę ulic. Na południe od układu staromiejskiego powstał wówczas reprezentacyjny Kaiserplatz (obecny Plac i Skwer gen. Władysława Sikorskiego), a w północnej części śródmieścia – okazały Plac Defilad (Turnplatz) wraz z kompleksem koszarowym. Nowa zabudowa zaczęła stopniowo powstawać m.in. wzdłuż dzisiejszych ulic Kwietniewskiego, Katowickiej, Dworcowej, Piekarskiej i Wrocławskiej. Oprócz zwartych kwartałów kamienic wznoszono budowle sakralne, gmach użyteczności publicznej, dworce kolejowe, place targowe oraz sukcesywnie urządzane tereny zielone.

W 1907 roku przyjęto nowy plan regulacyjny Bytomia. Uwzględniał on, przygotowany najpewniej około 1900 roku, projekt zagospodarowania obszaru Pól Paniowskich (położonych na północ od dawnego przedmieścia Błotnica), który zakładał m.in. wytyczenie Placów Akademickiego i Słowiańskiego. Prace nad owalnym kształtem, liniami zabudowy oraz parcelacją Placu Akademickiego były zaawansowane już w 1905 roku, kiedy to rozpoczęto budowę pierwszych obiektów. Całościowe zagospodarowanie tego terenu nie nastąpiło jednak natychmiast. W pierwszej ćwierci XX wieku zabudowano jedynie działki położone najbliżej ulic Stefana Żeromskiego i Bolesława Prusa. Wzniesiono wtedy secesyjne, eklektyczne i wczesnomodernistyczne kamienice czynszowe (nr 1, 3–3a, 5, 13 i 15) z lokalami handlowo-usługowymi w przyziemiach, a także wczesnomodernistyczny gmach Brackiego Stowarzyszenia Zawodowego przy ul. Żeromskiego 23–25. Dalsze prace przerwał wybuch I wojny światowej.

Przedwojenny etap projektowy okazał się jednak kluczowy dla ostatecznego wyglądu placu z trzech powodów: po pierwsze, precyzyjnie określono linie zabudowy, gabaryty, wysokość oraz formy dachów dla budynków realizowanych zarówno przed, jak i po wojnie, po drugie, wytyczono drogi wzdłuż zachodniej i wschodniej pierzei (choć wówczas wybrukowano prawdopodobnie tylko trakt zachodni), po trzecie, wprowadzono zasadę akcentowania ciągów pieszych w rejonie czterech wejść na plac za pomocą podcieni w narożnych kamienicach.

Przed 1914 rokiem zrealizowano je w trzech budynkach, a w latach 20. zasadę tę dopełniono w nowo wzniesionej kamienicy w narożniku północno-wschodnim. Te rygorystyczne parametry planistyczne pozostały wiążące w drugiej połowie lat 20., kiedy to nastąpił główny boom budowlany przy placu. Decydujący wpływ na jego kształt miał Albert Stütz – następca Carla Bruggera na stanowisku radcy budowlanego. W latach 1925–1928 wzniesiono modernistyczny zespół mieszkaniowy z lokalami handlowymi pod numerami 7, 9, 11 w środkowej części pierzei zachodniej, a także całą pierzeję wschodnią z kamienicami pod numerami 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16 oraz zamykający plac od północy gmach Prezydium Policji pod nr 17.

Nowa architektura zyskała formy modernistyczne, urozmaicone ekspresjonistycznym detalem. Tak ukształtowany zespół wpisywał się w tworzoną przez Stütza po 1922 roku reprezentacyjną i propagandową oś urbanistyczną biegnącą z południa na północ (obejmującą Rynek oraz Plac Grunwaldzki, Plac Sobieskiego i Plac Akademicki). Oś ta odzwierciedlała nową, geopolityczną rolę Bytomia jako jednego z najważniejszych przygranicznych miast Republiki Weimarskiej, tworzących wraz z Zabrzem i Gliwicami tzw. Trójmiasto. Jednocześnie większość zrealizowanych wówczas budynków wpisywała się w masową akcję budownictwa mieszkaniowego lat 20., która miała rozwiązać problemy socjalne po napływie uchodźców z terenu nowego, autonomicznego województwa śląskiego. Zespół kamienic pod numerami 7, 9, 11 wraz z zespołem kamienic pod numerami 4, 6, 8 oraz 10 i 12 wzniesionym pod patronatem miasta przez spółdzielnie mieszkaniowe „Wofo” i „GEWO” stanowił przykład taniego, masowego budownictwa komunalnego tamtej epoki.

Rejon Placu Akademickiego nie uległ większym zniszczeniom w trakcie II wojny światowej, a ślady po pożarach kilku obiektów usunięto w pierwszych latach powojennych. Współcześnie plac funkcjonuje jako zieleniec miejski, choć warto pamiętać, że roślinność nie towarzyszyła mu od początku. Z archiwalnych map i fotografii z drugiej ćwierci XX wieku wynika, że pierwotnie było to wnętrze całkowicie pozbawione drzew i krzewów. Pod koniec lat 20. lub w latach 30. XX wieku na tym reprezentacyjnym placu (noszącym wówczas nazwę Reichspräsidentenplatz) ustawiono przeniesiony z Rynku pomnik upamiętniający mieszkańców powiatu poległych w wojnie francusko-pruskiej, który usunięto w 1945 roku. Dwa lata później na placu – przemianowanym na plac Strzelców Bytomskich, a później Feliksa Dzierżyńskiego – wybudowano fontannę z rzeźbami. Pierwsze zakomponowane formy zieleni w postaci szpalerów wzdłuż obu dróg wprowadzono najpewniej w latach 20. XX wieku, natomiast obecny kształt zieleńca z podziałem na mniejsze wnętrza parkowe ukształtowano w drugiej połowie XX wieku.

Galeria zdjęć 1/
Bytom, zespół zabudowy Placu Akademickiego, 2024 r.
Zdjęcie Bytom, zespół zabudowy Placu Akademickiego, 2024 r.
Bytom, zespół zabudowy Placu Akademickiego, 2024 r.
Bytom, zespół zabudowy Placu Akademickiego, 2024 r.
Bytom, zespół zabudowy Placu Akademickiego, 2024 r.
Bytom, zespół zabudowy Placu Akademickiego, 2024 r.
Bytom, zespół zabudowy Placu Akademickiego, 2024 r.
Bytom, zespół zabudowy Placu Akademickiego, 2024 r.
Bytom, zespół zabudowy Placu Akademickiego, 2024 r.
Bytom, zespół zabudowy Placu Akademickiego, 2024 r.
Bytom, zespół zabudowy Placu Akademickiego, 2024 r.
Bytom, zespół zabudowy Placu Akademickiego, 2024 r.
Bytom, zespół zabudowy Placu Akademickiego, 2024 r.

Opis

Plac Akademicki znajduje się około 600 metrów na północ od Rynku i jest jednym z największych założeń urbanistycznych w śródmieściu Bytomia. Posiada owalny, symetryczny zarys zbliżony kształtem do ściętej elipsy. Jego przestrzeń dzieli się na centralny, elipsoidalny skwer oraz dwie otaczające go łukowe drogi po stronie zachodniej i wschodniej, które od północy i południa łączą się z ulicami Stefana Żeromskiego oraz Bolesława Prusa. Od wschodu, zachodu i północy plac otacza historyczna, spójna pod względem skali i formy, kilkukondygnacyjna zabudowa zwieńczona wysokimi, wielospadowymi dachami z dachówką ceramiczną. Budynki tworzące pierzeje skupione są w zwartych, elipsoidalnych kwartałach.

Pierzeję wschodnią tworzy zharmonizowany zespół kamienic mieszkalnych o cechach secesyjnych, eklektycznych i modernistycznych z lat 1905–1926, połączony przewiązką z gmachem północnym. Z kolei pierzeja zachodnia to zespół modernistycznych i wczesnomodernistycznych (w tzw. stylu rodzimym) kamienic wzniesionych w latach 20. XX wieku. Północne zamknięcie placu stanowi gmach dawnego Prezydium Policji z 1925 roku (obecnie Akademickie Centrum Stomatologii i Medycyny Specjalistycznej). W okresie międzywojennym pełnił on rolę dominanty kompozycyjnej wnętrza urbanistycznego oraz północnego zamknięcia projektowanej, reprezentacyjnej osi urbanistycznej północ-południe, obejmującej Rynek oraz plac Grunwaldzki, Plac Sobieskiego i Plac Akademicki. Od południa plac pozostaje otwarty na ulicę Stefana Żeromskiego, skąd roztacza się widok na kompleks dawnych koszar wojskowych przy Placu Hiolskiego i Placu Sobieskiego.

Kompozycja przestrzenna placu opiera się na dwóch głównych osiach: podłużnej (północ–południe o długości ok. 170 m) oraz poprzecznej (wschód–zachód o długości 110 m). Przed głównym wejściem do zamykającego oś podłużną gmachu policji w 1932 roku ustawiono pomnik upamiętniający mieszkańców powiatu poległych w wojnie francusko-pruskiej, z rzeźbą śpiącego lwa autorstwa Theodora Kalidego (monument przeniesiono z Rynku i usunięto w 1945 roku). W 1947 roku na przecięciu głównych osi wybudowano fontannę w formie okrągłego basenu. Jej główną ozdobą są wkomponowane w obrzeże misy rzeźby Tadeusza Sadowskiego oraz przypuszczalnie Józefa Sawickiego.

Współcześnie plac jest przykładem urządzonej zieleni miejskiej, choć w pierwszych fazach rozwoju przestrzeń ta była pozbawiona roślinności komponowanej. W latach 20. XX wieku wprowadzono pierwsze nasadzenia obwodowe. W drugiej połowie XX wieku uzupełniono je o grupy krzewów, a przy fontannie, na osi podłużnej, założono geometryczny parter trawiasty oraz dwa owalne kwietniki. Odpowiedni dobór zieleni pozwolił na wydzielenie kameralnych wnętrz krajobrazowych, do których dostosowano nowy układ ścieżek. Obecnie na placu rosną m.in.: klony jesionolistny (Acer negundo), klon pospolity (Acer platanoides) i jawor (Acer pseudoplatanus), a także jesiony (Fraxinus), świerki (Picea), platany (Platanus), topole (Populus), wiśnie (Prunus), robinie (Robinia), wierzby (Salix), cisy (Taxus) i lipy (Tilia). Strukturę krzewiastą tworzą róże (Rosa), bez czarny (Sambucus nigra) oraz śnieguliczka biała (Symphoricarpos albus). Spośród całego drzewostanu na szczególną uwagę zasługują rzadkie okazy morwy (Morus).

Pod powierzchnią południowej i południowo-wschodniej części placu zachowały się dwa podziemne schrony przeciwlotnicze typu LSD (Luft-Schutz-Deckungsgraben), wybudowane na początku lat 40. XX wieku dla ochrony ludności cywilnej. Są one dostępne poprzez włazy na terenie zieleńca oraz bezpośrednio z piwnic dawnego gmachu policji. Obecnie w pierwszym z nich działa izba pamięci poświęcona gen. Stanisławowi Sosabowskiemu i żołnierzom 1. Samodzielnej Brygady Spadochronowej, natomiast w drugim upamiętniono zasłużone dla polskiego wywiadu postaci Augustyna i Romana Tragerów.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 04.2026 r.

Rodzaj: układ przestrzenny

Forma ochrony: Rejestr zabytków

Inspire id: PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_24_UU.43479

Licencja (opis)

Creative commons

Uznanie autorstwa

Użycie niekomercyjne

Bez utworów zależnych

Widzisz błędy lub nieprawidłowości? Zgłoś naruszenie zasad.

Zobacz także w najbliższej okolicy

10 obiektów

10 Pokaż wszystkie