Historia

Wytyczenie Placu Akademickiego na początku XX wieku zbiegło się z okresem intensywnego rozwoju gospodarczego oraz przestrzenno-budowlanego Bytomia, napędzanego znakomitą koniunkturą w przemyśle węglowym. Kluczową rolę w tym procesie odegrali burmistrz Georg Brüning oraz miejski radca budowlany Carl Brugger, którzy wspólnie zaprojektowali i wdrażali regularną siatkę ulic oraz bloków zabudowy. Na południe od historycznego układu staromiejskiego wytyczono wówczas reprezentacyjny Kaiserplatz, czyli obecny Plac i Skwer Generała Władysława Sikorskiego, natomiast w północnej części współczesnego śródmieścia powstał okazały plac defilad z kompleksem koszarowym. Miasto dynamicznie rozbudowywało się także wzdłuż dzisiejszych ulic Kwietniewskiego, Katowickiej, Dworcowej, Piekarskiej i Wrocławskiej. Obok zwartych zespołów kamienic wznoszono budowle sakralne, budynki użyteczności publicznej, dworce kolejowe oraz place targowe, a równolegle sukcesywnie zagospodarowywano nowe tereny zielone.

Nowy plan regulacyjny Bytomia z 1907 roku uwzględnił przygotowany najprawdopodobniej około 1900 roku projekt zagospodarowania obszaru Pól Paniowskich, położonych na północ od dawnego przedmieścia Błotnica, co ostatecznie przypieczętowało wytyczenie Placów Akademickiego i Słowiańskiego. Działania związane z wytyczeniem owalnego kształtu i linii zabudowy Placu Akademickiego, a także z parcelacją gruntów, były mocno zaawansowane już w 1905 roku, kiedy rozpoczęto budowę pierwszych obiektów. Całościowe zagospodarowanie tej przestrzeni nie nastąpiło jednak natychmiast, ponieważ w pierwszej ćwierci XX wieku zabudowano jedynie działki położone najbliżej ulic Stefana Żeromskiego i Bolesława Prusa.

Wzniesiono wówczas secesyjne, eklektyczne i wczesnomodernistyczne kamienice czynszowe o numerach 1, 3-3a, 5, 13 i 15, mieszczące lokale handlowo-usługowe w przyziemiach, a także wczesnomodernistyczny Gmach Brackiego Stowarzyszenia Zawodowego. Choć wybuch I wojny światowej przerwał dalsze prace, to właśnie w przedwojennym etapie ustalono wiążące linie zabudowy, wysokość, gabaryty oraz formy dachów dla obiektów realizowanych również w kolejnych latach. Wytyczono wtedy obie drogi wzdłuż zachodniej i wschodniej pierzei, choć wybrukowano zapewne tylko trakt zachodni, a także wprowadzono zasadę akcentowania traktów pieszych w rejonie czterech wejść na plac za pomocą podcieni w przyziemiach budynków narożnych. Zaproponowane wówczas parametry planistyczne były ściśle przestrzegane w trakcie dalszej rozbudowy placu w drugiej połowie lat 20.

Decydujący wpływ na jego ostateczny kształt miał Albert Stütz, następca Carla Bruggera na stanowisku miejskiego radcy budowlanego. W latach 1925–1928 wzniesiono zespół kamienic w środkowej części pierzei wschodniej pod numerami 7,9,11, a także całą pierzeję zachodnią składającą się z budynków mieszkalnych o numerach od 4 do 16 oraz zamykający plac od północy monumentalny Gmach Prezydium Policji. Większa część zrealizowanej wtedy zabudowy otrzymała formy modernistyczne urozmaicone ekspresjonistycznym detalem architektonicznym. Tak ukształtowany zespół urbanistyczny wpisywał się w tworzoną przez Alberta Stütza reprezentacyjną i propagandową oś miasta biegnącą z południa na północ, która obejmowała Rynek oraz Place Grunwaldzki, Sobieskiego i Akademicki. Oś ta odzwierciedlała nową rolę Bytomia jako jednego z najważniejszych przygranicznych miast Republiki Weimarskiej, tworzących wraz z Zabrzem i Gliwicami tak zwane Trójmiasto.

Jednocześnie ta nowa zabudowa mieszkaniowa stanowiła odpowiedź na palący kryzys socjalny, wynikający z masowego napływu uchodźców z terenów nowego, autonomicznego województwa śląskiego po stronie polskiej. Zespoły kamienic wzniesiono pod patronatem miasta przez spółdzielnie budownictwa mieszkaniowego Wofo oraz GEWO, przez co stały się one doskonałym przykładem taniego, masowego budownictwa komunalnego tamtej epoki. Rejon Placu Akademickiego przetrwał II wojnę światową bez zasadniczych zniszczeń, a nieliczne uszkodzenia kilku obiektów powstałe wskutek pożarów zostały sprawnie usunięte w pierwszych latach powojennych. Współcześnie plac stanowi piękny przykład miejskiej zieleni urządzonej, choć znajdująca się w jego obrębie roślinność nie występowała w tym wnętrzu urbanistycznym od samego początku. Z map oraz fotografii z drugiej ćwierci XX wieku wynika, że plac był początkowo przestrzenią surową, pozbawioną elementów wyposażenia i drzewostanu.

Pod koniec lat 20. lub w latach 30. XX wieku plac, noszący wówczas nazwę Reichspräsidentenplatz, zyskał wybitnie reprezentacyjny charakter, gdy przeniesiono na niego z Rynku pomnik upamiętniający mieszkańców powiatu bytomskiego poległych w wojnie francusko-pruskiej oraz ustawiono słup oświetleniowy. Pomnik ten został usunięty w 1945 roku, a dwa lata później w centralnym punkcie placu, przemianowanego na plac Strzelców Bytomskich, a następnie Feliksa Dzierżyńskiego, wybudowano charakterystyczną fontannę z rzeźbami. Pierwsze komponowane formy roślinności w postaci szpalerów wzdłuż obu dróg wprowadzono prawdopodobnie w latach 20. XX wieku, natomiast obecną postać zieleńca miejskiego z podziałem na kameralne wnętrza ukształtowano ostatecznie w drugiej połowie XX wieku.

Opis

Plac Akademicki, położony około 600 metrów na północ od bytomskiego Rynku, stanowi jedno z największych i najbardziej geometrycznych założeń urbanistycznych w całym śródmieściu. Charakteryzuje się owalnym, symetrycznym zarysem, który swoim kształtem przypomina ściętą elipsę. Przestrzeń ta została funkcjonalnie podzielona na duży, centralnie usytuowany skwer na rzucie elipsy, wokół którego poprowadzono dwie łukowe drogi. Od strony południowej i północnej drogi te łączą się z ważnymi arteriami miejskimi – ulicami Stefana Żeromskiego oraz Bolesława Prusa. Od wschodu, zachodu i północy plac otacza historycznie ukształtowana, spójna pod względem skali i formy kilkukondygnacyjna zabudowa. Tworzące przeciwległe krawędzie budynki skupiają się w zwartych, elipsowatych pierzejach i są zwieńczone wysokimi, dwu- lub kilkuspadowymi dachami krytymi ceramiczną dachówką. Całe założenie stanowi kluczowy element zaprojektowanej w latach 20. XX wieku, choć nigdy nieukończonej, reprezentacyjnej osi śródmieścia, dla której Plac Akademicki pełni funkcję północnego zamknięcia.

Z jego perspektywy, spoglądając w kierunku południowym, roztacza się imponujące otwarcie widokowe na kompleks dawnych koszar wojskowych, zlokalizowany przy dawnym placu ćwiczeń, czyli dzisiejszych Placach Hiolskiego i Sobieskiego. Kompozycja oraz sukcesywne zagospodarowanie placu opierają się na dwóch głównych osiach: podłużnej, biegnącej na linii północ-południe o długości około 170 metrów, oraz poprzecznej, wyznaczającej kierunek wschód-zachód na odcinku 110 metrów. To właśnie na zamknięciu dłuższej z tych osi wzniesiono w latach 20. monumentalny Gmach Prezydium Policji. Przed jego głównym wejściem w 1932 roku ustawiono pomnik upamiętniający mieszkańców powiatu bytomskiego poległych w wojnie francusko-pruskiej, ozdobiony słynną rzeźbą śpiącego lwa autorstwa Theodora Kalidego. Monument ten został jednak usunięty w 1945 roku.

Zaledwie dwa lata później, dokładnie na skrzyżowaniu obu osi kompozycyjnych w centralnej części placu, wybudowano fontannę w formie okrągłego basenu. Jej największą ozdobą stały się wkomponowane w obrzeże misy rzeźby autorstwa Tadeusza Sadowskiego i przypuszczalnie Józefa Sawickiego. Współcześnie plac funkcjonuje jako starannie urządzony zieleniec miejski, który wciąż kryje w sobie wiele oryginalnych, zabytkowych elementów. Nawierzchnie otaczających go dróg zachowały swój historyczny charakter. Po stronie zachodniej ułożono regularną, ciemną kostkę granitową, natomiast po stronie wschodniej mniejszą, granitową kostkę łupaną. Obie drogi charakteryzują się klasycznym układem rzędowym, w którym szczeliny w kolejnych rzędach mijają się, a kamienie przesunięte są prostopadle do osi ulicy. Zewnętrzne krawędzie tych traktów zamykają oryginalne, granitowe krawężniki. Z kolei zewnętrzne pasy dróg tworzą chodniki, które nieznacznie wyniesiono ponad poziom jezdni. Obecnie jednak te fragmenty piesze posiadają ahistoryczny charakter, będąc wybrukowanymi na poszczególnych odcinkach zróżnicowaną kostką betonową lub betonowymi płytami chodnikowymi.

Oprac. Agnieszka Olczyk, Oddział Terenowy NID w Katowicach, 08.2026 r.