Historia

Jest to jedna z najwcześniej powstałych kamienic przy nowo powstałym Placu Akademickim w Bytomiu. Wytyczenie placu na początku XX wieku przypadło na okres intensywnego rozwoju gospodarczego i przestrzenno-budowlanego miasta, wskutek dobrej koniunktury w przemyśle węglowym od końca XIX wieku. Działania związane z wytyczeniem owalnego kształtu i linii zabudowy Placu Akademickiego, jak i parcelacją, były już zaawansowane w 1905 roku, kiedy to rozpoczęto budowę pierwszych obiektów. Całościowe zagospodarowanie placu nie nastąpiło jednak natychmiast, bowiem w pierwszej ćwierci XX wieku zabudowano jedynie działki położone najbliżej ul. Stefana Żeromskiego i Bolesława Prusa. Wzniesiono wówczas secesyjne, eklektyczne i wczesnomodernistyczne kamienice czynszowe nr 1, 3–3a, 5, 13 i 15, mieszczące lokale handlowo-usługowe w przyziemiach, oraz wczesnomodernistyczny gmach Brackiego Stowarzyszenia Zawodowego przy ul. Żeromskiego 23–25.

Zagospodarowywanie Placu przerwał wybuch I wojny światowej. Zaproponowane przed wojną parametry planistyczne oraz kwestie formalne były wiążące w trakcie dalszej zabudowy Placu w drugiej połowie lat 20., kiedy to powstała większość jego zabudowy. W latach 1925–1928 wzniesiono zespół kamienic mieszkalnych z lokalami handlowymi w przyziemiu pod nr 7–9–11 w środkowej części pierzei wschodniej, jak również całą pierzeję zachodnią z kamienicami mieszkalnymi nr 4–6–8–10–12–14–16 (z wyłączeniem gmachu Brackiego Stowarzyszenia Zawodowego) oraz gmach Prezydium Policji pod nr 17. Wzniesiona wówczas zabudowa otrzymała formy modernistyczne, urozmaicone ekspresjonistycznym detalem architektonicznym.

Ukształtowany ostatecznie zespół zabudowy wraz z nowym akcentem urbanistycznym, jaki stanowił gmach Prezydium Policji zamykający plac od północy, ściśle wpisywał się w tworzoną po 1922 roku reprezentacyjną i propagandową, dostosowaną do powojennej orientacji przestrzennej miasta oś urbanistyczną z południa na północ, obejmującą Rynek oraz place Grunwaldzki, Sobieskiego i Akademicki. Oś odzwierciedlać miała nową rolę Bytomia jako jednego z najważniejszych przygranicznych miast Republiki Weimarskiej obok Zabrza i Gliwic, tworzących tzw. trójmiasto.

Narożna kamienica z podcieniami przy Placu Akademickim 1, wraz ze skrzydłem z osobną klatką schodową przy ul. Stefana Żeromskiego 21, została wybudowana w latach 1905–1906 według projektu Eduarda Arndta dla Antona Gnielińskiego, właściciela sąsiedniej posesji przy Placu Akademickim 3–3a. W 1905 roku opracowano projekt kanalizacji. W kolejnym roku wykonano żeliwne ogrodzenie przedogródka od strony ul. Stefana Żeromskiego według projektu J. Tesinskiego, ponadto zaprojektowano budynek gospodarczy (śmietnik i pomieszczenie inwentarskie) w podwórzu, lecz ten najprawdopodobniej nie został wybudowany. W 1925 roku w podcieniu przebudowano schody przy wejściu do klatki schodowej. W 1936 roku ze względu na zły stan techniczny rozebrano trzy dekoracyjne wieżyczki wieńczące pozorny ryzalit w narożniku elewacji u zbiegu Placu Akademickiego i ul. Stefana Żeromskiego, ponadto zamurowano trzy duże otwory okienne w elewacji bocznej (północnej). Najprawdopodobniej w okresie powojennym do elewacji od strony ul. Stefana Żeromskiego dobudowano dwie osie balkonowe, przekształcając jednocześnie pierwotne otwory okienne na drzwiowe.

Opis

Kamienica usytuowana jest w południowo-zachodnim narożniku Placu Akademickiego, u zbiegu z ul. Stefana Żeromskiego, w zachodniej pierzei zabudowy Placu. Od północy przylega do kamienicy przy Placu Akademickim 3–3a, a od zachodu – do kamienicy przy ul. Stefana Żeromskiego 21, wybudowanej jako jej zachodnie skrzydło. Jest to budynek wczesnomodernistyczny z elementami eklektycznymi i secesyjnymi, założony na rzucie litery L, o zwartej, nieprzekształconej, dwuskrzydłowej bryle, podpiwniczony, trzypiętrowy, nakryty dachem dwuspadowym z krótszymi połaciami od frontu, facjatami oraz dwiema narożnymi wieżyczkami od strony Placu Akademickiego. Pokrycie dachowe wykonane jest ze współczesnej dachówki ceramicznej karpiówki w układzie na podwójną koronkę, natomiast poszycie hełmu północnego – z blachy.

Poszczególne elewacje cechują się zasadniczo nieprzekształconą kompozycją i wystrojem. Elewacja frontowa skrzydła wschodniego jest symetryczna, na poziomie parteru urozmaicona czteroprzęsłowymi podcieniami, pięcioosiowa (pierwotnie sześcioosiowa), artykułowana prostokątnymi, zamkniętymi łukiem pełnym otworami okiennymi i drzwiowymi. Wejście do klatki schodowej, poprzedzone schodami, znajduje się w drugim przęśle od południa. Podcienia z umieszczonymi z trzech stron arkadowymi otworami wewnątrz kryte są sklepieniami krzyżowymi. Na wyższych kondygnacjach elewacja jest sześcioosiowa, urozmaicona dwuosiową partią narożnego, pozornego ryzalitu od południa oraz jednoosiowym wykuszem zwieńczonym hełmem, umieszczonym pod kątem w narożniku północno-wschodnim. Poszczególne osie artykułowane są prostokątnymi otworami okiennymi.

Elewacja frontowa skrzydła południowego jest symetryczna: na poziomie parteru pięcioosiowa, a na wyższych kondygnacjach sześcioosiowa. Jest ona urozmaicona po bokach pozornymi ryzalitami, tj. od wschodu dwuosiowym (otynkowanym i nakrytym wieżyczką), natomiast od zachodu jednoosiowym, zwieńczonym facjatką ze szczytem o zbliżonym wykroju. Poszczególne otwory na parterze zamknięte są łukiem odcinkowym. W sąsiedztwie podcienia znajduje się przebudowana witryna sklepowa, poprzedzona współczesnymi, metalowymi schodami. Na wyższych kondygnacjach elewacja artykułowana jest prostokątnymi otworami okiennymi i drzwiowo-balkonowymi (pierwotnie okiennymi). Wtórne balkony, rozmieszczone w trzeciej osi od wschodu, mają współczesne, metalowe barierki. Elewacja boczna skrzydła wschodniego (północna) jest jednoosiowa, na parterze artykułowana arkadowym otworem podcienia, powyżej zaś szerokimi, wtórnie zamurowanymi otworami okiennymi na czterech poziomach. Mają one zróżnicowany wykrój i są zamknięte schodkowo (pierwsze piętro), łukiem pełnym (drugie piętro i poddasze) oraz odcinkowym (trzecie piętro). Trzypiętrowy wykusz w narożniku północno-wschodnim, wsparty na rozbudowanej, profilowanej podstawie wbudowanej w narożnik kamienicy, zwieńczony jest ośmiobocznym tamburem i wieżyczkowym hełmem. Elewacje wykusza artykułowane są z każdej strony na trzech poziomach prostokątnymi otworami okiennymi, zamkniętymi łukiem pełnym lub płaskim. Od frontu, na poziomie przyziemia i w partii narożnego, pozornego ryzalitu od strony Placu Akademickiego i ul. Stefana Żeromskiego, elewacja otynkowana jest w formie boniowania pasowego, powyżej natomiast licowana cegłą klinkierową, urozmaicona kształtowanym w tynku detalem architektonicznym i dekoracją sztukatorską. Strefa parteru oddzielona jest od wyższych kondygnacji profilowanym gzymsem podokiennym na wysokości okien pierwszego piętra.

Wyłączając partie ryzalitów i wykuszy, pod okapem znajduje się ciągły secesyjny fryz z dekoracją roślinną. Na poziomie drugiego i trzeciego piętra w partiach międzyokiennych rozpięte są gładkie pasy i cienkie gzymsy kordonowe. Otwory okienne oraz drzwiowo-balkonowe (przebudowane z okiennych) przeważnie ujęte są dekoracyjnymi opaskami zamkniętymi łukiem płaskim (pierwsze piętro), kurtynowym (drugie piętro) lub Tudora (trzecie piętro). Obie elewacje od strony podwórza są licowane cegłą i artykułowane prostokątnymi, częściowo przebudowanymi otworami okiennymi, drzwiowymi i balkonowymi (przebudowanymi z okiennych). Elewacja skrzydła południowego jest czteroosiowa, niesymetryczna. Elewacja skrzydła wschodniego jest trójosiowa, niesymetryczna, z jednoosiowym ryzalitem w partii północnej. Większość stolarki okiennej jest ahistoryczna. W elewacjach frontowych zachowały się ostatnie historyczne okna skrzynkowe. Stolarka drzwiowa jest współczesna. Wnętrze kamienicy podzielone jest na dwie części z osobnymi wejściami i klatkami schodowymi. W skrzydle wschodnim układ jest jednotraktowy w przyziemiu, a powyżej dwutraktowe, z sienią bądź holem i prostopadle umieszczoną klatką schodową w trakcie tylnym. Na każdym piętrze ulokowane są dwa mieszkania.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 04.2026 r.