Historia

Wytyczenie placu na początku XX wieku zbiegło się z okresem intensywnego rozwoju gospodarczego oraz przestrzennego Bytomia, napędzanego doskonałą koniunkturą w przemyśle węglowym. Prace nad owalnym zarysem placu Akademickiego, wyznaczeniem linii zabudowy oraz parcelacją gruntów były mocno zaawansowane już w 1905 roku, kiedy to przystąpiono do wznoszenia pierwszych obiektów. Proces ten realizowano etapami. W pierwszej ćwierci XX wieku zagospodarowano jedynie działki położone najbliżej ulic Stefana Żeromskiego i Bolesława Prusa. Powstały wówczas secesyjne, eklektyczne i wczesnomodernistyczne kamienice czynszowe (nr 1, 3–3a, 5, 13 i 15) z lokalami handlowo-usługowymi w przyziemiach, a także wczesnomodernistyczny gmach Brackiego Stowarzyszenia Zawodowego przy ul. Żeromskiego 23–25. Dalsze prace budowlane przerwał wybuch I wojny światowej.

Przedwojenne założenia planistyczne i uwarunkowania formalne zachowały moc wiążącą w trakcie kolejnej fazy rozbudowy, która nastąpiła w drugiej połowie lat 20. XX wieku. To właśnie wtedy powstała dominująca część dzisiejszej pierzei. W latach 1925–1928 wzniesiono modernistyczny zespół kamienic mieszkalnych z funkcją handlową pod numerami 7, 9, 11 (środkowa część pierzei wschodniej) oraz kompletną pierzeję zachodnią z budynkami mieszkalnymi nr 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16. W tym samym okresie pod numerem 17 stanął monumentalny Gmach Prezydium Policji. Nowa architektura zyskała formy modernistyczne, wzbogacone o ekspresjonistyczny detal.

Ostatecznie ukształtowany zespół urbanistyczny, zamykany od północy dominantą Gmachu Prezydium Policji, stał się kluczowym elementem nowej osi reprezentacyjnej. Tworzona po 1922 roku kompozycja biegła z południa na północ, łącząc Rynek oraz Plac Grunwaldzki, Plac Sobieskiego i Plac Akademicki. Ta monumentalna oś miała cele propagandowe – odzwierciedlała prestiżową rolę Bytomia jako jednego z najważniejszych miast przygranicznych Republiki Weimarskiej, tworzącego wraz z Zabrzem i Gliwicami tzw. Trójmiasto. Zespół trzech kamienic pod numerami 4, 6 i 8 wybudowała w latach 1925–1926 górnośląska spółka mieszkaniowa Wohnungsfürsorgegesellschaft m. b. H. für Oberschlesien Oppeln („Wofo”), a w 1926 roku rejon ten zyskał nowoczesny projekt sieci kanalizacyjnej.

Opis

Kamienica usytuowana jest we wschodniej pierzei Placu Akademickiego, gdzie od północy przylega do budynku nr 6, a od południa do budynku nr 2. Ten modernistyczny obiekt z elementami ekspresjonizmu charakteryzuje się zwartą, nieprzekształconą bryłą wzniesioną na rzucie zbliżonym do łuku odcinkowego. Budynek jest trzypiętrowy, w pełni podpiwniczony i nakryty wysokim dachem dwuspadowym, który po stronie frontowej i tylnej urozmaicają facjatki. Pokrycie dachu stanowi współczesna dachówka karpiówka ułożona w podwójną koronkę.

Otynkowana, symetryczna elewacja frontowa zachowała swój oryginalny układ. W jej osiach bocznych umieszczono parę trzypiętrowych, trójkątnych wykuszy, a horyzontalny podział wyznacza gzyms kordonowy nad parterem. Szerokie otwory okienne ujęto od dołu i góry odcinkowymi gzymsami. W osi głównej ulokowano prostokątny, rozglifiony portal wejściowy. Fasada wyróżnia się zróżnicowaną fakturą tynków: żłobkowaną w strefie cokołu, gładką z ryflowanymi krawędziami (w partiach opasek, gzymsów i portalu) oraz nakrapianą na pozostałych płaszczyznach. Elewacja podwórzowa jest symetryczna, siedmioosiowa, z jednoosiową wnęką wejściową w centrum; została ona współcześnie otynkowana i docieplona. Stolarkę okienną wymieniono na profile z PCV, natomiast nowe drzwi wejściowe (od frontu i podwórza) wiernie nawiązują do formy historycznej.

Wnętrze budynku rozplanowano w układzie dwutraktowym. Centralną oś zajmuje długa sień, która w połowie długości została przedzielona drzwiami wahadłowymi, a od klatki schodowej w trakcie tylnym oddziela ją otwór zamknięty łukiem dwuspadowym. Oryginalne, dwuskrzydłowe drzwi wahadłowe mają konstrukcję ramowo-płycinową z podziałem na regularne, prostokątne kwatery. Na każdym piętrze symetrycznie rozlokowano po dwa mieszkania, których pierwotny układ funkcjonalny zasadniczo przetrwał. W klatce schodowej, pod dwubiegowymi schodami żelbetowymi, zlokalizowano wejście do piwnicy. Stopnie, podesty parteru oraz posadzkę sieni wykończono tradycyjnym lastrykiem, natomiast na wyższych kondygnacjach zachowano podłogi drewniane. Do cennych elementów wyposażenia należą historyczna, listwowa balustrada z drewnianą poręczą oraz zachowana część jednoskrzydłowych, ramowo-płycinowych drzwi wejściowych do mieszkań.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 06.2026 r.