Historia

Wytyczenie tego wielkomiejskiego założenia na początku XX wieku zbiegło się z okresem intensywnego rozwoju gospodarczego i przestrzennego Bytomia, napędzanego doskonałą koniunkturą w przemyśle węglowym. Prace nad owalnym zarysem placu, wyznaczeniem linii zabudowy oraz parcelacją gruntów były zaawansowane już w 1905 roku, kiedy to przystąpiono do wznoszenia pierwszych obiektów. Całościowe zagospodarowanie terenu realizowano jednak etapami. W pierwszej ćwierci XX wieku zabudowano jedynie działki położone najbliżej ulic Stefana Żeromskiego i Bolesława Prusa. Powstały wówczas secesyjne, eklektyczne i wczesnomodernistyczne kamienice czynszowe (nr 1, 3–3a, 5, 13 i 15) z lokalami handlowo-usługowymi w przyziemiach, a także wczesnomodernistyczny Gmach Brackiego Stowarzyszenia Zawodowego przy ul. Żeromskiego 23–25. Dalsze inwestycje zamroził wybuch I wojny światowej.

Przedwojenne parametry planistyczne zachowały moc wiążącą w trakcie kolejnej fazy rozbudowy placu w drugiej połowie lat 20. XX wieku. W latach 1925–1928 wzniesiono modernistyczny zespół kamienic mieszkalnych pod numerami 7, 9, 11 w środkowej części pierzei wschodniej, kompletną pierzeję zachodnią o numeracji 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16 (z wyłączeniem Gmachu Brackiego Stowarzyszenia Zawodowego) oraz Gmach Prezydium Policji pod numerem 17. Nowa architektura zyskała formy modernistyczne urozmaicone ekspresjonistycznym detalem. Ukształtowany ostatecznie zespół, zamykany od północy dominantą Prezydium Policji, wpisywał się w tworzoną po 1922 roku reprezentacyjną oś urbanistyczną biegnącą z południa na północ (obejmującą Rynek oraz plac Grunwaldzki, Plac Sobieskiego i Plac Akademicki). Oś ta miała wymiar propagandowy – odzwierciedlała nową rolę Bytomia jako jednego z najważniejszych przygranicznych miast Republiki Weimarskiej, tworzącego wraz z Gliwicami i Zabrzem tzw. Górnośląskie Trójmiasto. W te wielkie plany urbanistyczne wpisała się budowa zespołu trzech kamienic przy placu Akademickim 4, 6 i 8. Wzniosła je w latach 1925–1926 opolska spółka mieszkaniowa Wohnungsfürsorgegesellschaft m. b. H. für Oberschlesien Oppeln („Wofo”). Równolegle z finiszem prac budowlanych, w 1926 roku, dla tego rejonu opracowano nowoczesny projekt sieci kanalizacyjnej.

Opis

Kamienica usytuowana jest w zachodniej pierzei Placu Akademickiego, gdzie od północy przylega do budynku nr 8, a od południa do nr 4. Ten modernistyczny obiekt z elementami ekspresjonizmu charakteryzuje się zwartą, nieprzekształconej bryłą wzniesioną na rzucie zbliżonym do łuku odcinkowego. Budynek jest trzypiętrowy, w pełni podpiwniczony i nakryty wysokim dachem dwuspadowym, który po stronie frontowej i tylnej urozmaicają facjatki. Pokrycie dachu stanowi współczesna dachówka karpiówka ułożona w podwójną koronkę.

Otynkowana, symetryczna elewacja frontowa zachowała swój oryginalny układ. W jej osiach bocznych umieszczono parę trzypiętrowych, trójkątnych wykuszy, a horyzontalny podział wyznacza gzyms kordonowy nad parterem. Szerokie otwory okienne ujęto od dołu i góry odcinkowymi gzymsami. W osi głównej ulokowano prostokątny otwór wejściowy ujęty portalem w formie schodkowo ukształtowanej wnęki. Fasada wyróżnia się zróżnicowaną fakturą tynków: żłobkowaną w strefie cokołu, gładką z ryflowanymi krawędziami (w partiach opasek, gzymsów i portalu) oraz nakrapianą na pozostałych płaszczyznach. Elewacja podwórzowa jest symetryczna, siedmioosiowa, z jednoosiową wnęką wejściową w centrum; została ona współcześnie otynkowana i docieplona. Większość stolarki okiennej wymieniono na profile z PCV, z zachowaniem pojedynczych okien skrzydłowych. Nowe drzwi wejściowe (od frontu i podwórza) nawiązują do formy historycznej.

Wnętrze budynku rozplanowano w układzie dwutraktowym. Centralną oś zajmuje długa sień, która w połowie długości została przedzielona drzwiami wahadłowymi, a od klatki schodowej w trakcie tylnym oddziela ją otwór zamkniętym łukiem dwuspadowym. Oryginalne, dwuskrzydłowe drzwi wahadłowe mają konstrukcję ramowo-płycinową z podziałem na regularne, prostokątne kwatery. Na każdym piętrze rozlokowano po dwa mieszkania, których pierwotny układ funkcjonalny zasadniczo przetrwał. W klatce schodowej, pod dwubiegowymi schodami żelbetowymi, zlokalizowano wejście do piwnicy. Stopnie, podesty parteru oraz posadzkę sieni wykończono tradycyjnym lastrykiem, natomiast na wyższych kondygnacjach i podestach zachowano podłogi drewniane. Do cennych elementów wyposażenia należą historyczna, listwowa balustrada z drewnianą poręczą oraz zachowana część jednoskrzydłowych, ramowo-płycinowych drzwi wejściowych do mieszkań.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 06.2026 r.