W jego skład wchodzi klasycystyczna cerkiew, klasztor, brama-dzwonnica i ogrodzenie – wzniesione w latach 1838–40 oraz budowle późniejsze – drewniany dom namiestnika klasztoru z XIX/XX wieku zbudowany w duchu rosyjskiej architektury ludowej i kaplice z 1908 roku położone poza klasztorem. Obecnie istniejący zespół powstał w miejscu o tradycji monastycznej sięgającej końca XV wieku, związanej z kultem św. Onufrego. Nieprzerwanie był ważnym ośrodkiem duchowości i edukacji, jest jednym z siedmiu istniejących do dzisiaj monasterów prawosławnych.

Historia

Wieś Jabłeczna po raz pierwszy odnotowana została przed 1428 rokiem. W 1499 roku wzmiankowany monaster pw. św. Onufrego, ufundowany przez Jana Juriewicza Zabrzezińskiego i jego żonę Annę z Nasutów. Powstanie klasztoru wiąże się z podaniem mówiącym o pojawieniu się ikony św. Onufrego przyniesionej wodami Bugu. W 1596 roku klasztor nie przystąpił do unii i pozostał przy prawosławiu, w XVII wieku rozwinął się pod patronatem Leszczyńskich. W miejscu wcześniejszej drewnianej zabudowy, w latach 1838-1840 wzniesiono nową murowaną cerkiew pw. św. Onufrego, klasztor, bramę-dzwonnicę i ogrodzenie, według projektu arch. Andrzeja Gołońskiego. Po 1875 roku Jabłeczna stała się jednym z głównych centrów prawosławia na Podlasiu i Ziemi Chełmskiej. Znajdowały się tu szkoły: dla psalmistów, nauczycieli szkółek cerkiewnych, rzemieślnicza i rolnicza. Na przełomie XIX i XX wieku wzniesiono drewniany dom namiestnika klasztoru, a w 1908 roku kaplice pw. Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny i pw. św. Ducha. W 1915 roku zakonnicy zostali ewakuowani w głąb Rosji, a klasztor częściowo zniszczony. W 1919 roku powrócili do Jabłecznej, w 1920 roku otworzono cerkiew. W 1942 roku pożar zniszczył klasztor oraz uszkodził cerkiew. W latach 1953-1957 przeprowadzono kapitalny remont całego założenia (m.in. odbudowano zniszczone w czasie wojny kaplice). W latach 70. XX wieku nastąpiło odrodzenie życia monastycznego. Od 1974 roku ma tu swoją siedzibę Prawosławne Wyższe Seminarium Duchowne.

Ostatni generalny remont budynków wchodzących w skład zespołu przeprowadzono na początku XXI wieku.

Opis

Kaplica pw. Zaśnięcia Matki Boskiej usytuowana jest na pagórku, naprzeciwko północnej bramy do monasteru. Elewacją frontową zwrócona na pd. Wzniesiona na planie kwadratu z węższym i niższym prezbiterium, przy którym od zachodu znajduje się skarbczyk. Drewniana, konstrukcji wieńcowej, oszalowana. Wewnątrz pozorne sklepienie beczkowe. Nad częścią centralną ośmiopołaciowa kopuła pozorna osadzona na dwóch krzyżujących się daszkach, zwieńczona wieżyczką z cebulastym hełmem i krzyżem, w narożach cztery analogiczne mniejsze wieżyczki (o formach częściowo zmienionych podczas ostatniego remontu). Dachy i kopułki pokryte blachą. Elewacje zwieńczone trójkątnymi szczytami ozdobionymi ażurowymi wiatrownicami. W fasadzie szeroki, zamknięty koszowo, otwór wejściowy z czteroskrzydłowymi drzwiami ozdobionymi płycinami z motywem krzyża, powyżej malowidło ze sceną Zaśnięcia NMP z początku XX wieku.

Zabytek dostępny z zewnątrz.

Oprac. Bożena Stanek-Lebioda, OT NID w Lublinie, 20-06-2018 r.