Cerkiew prawosławna pw. św. Onufrego, Jabłeczna
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Cerkiew prawosławna pw. św. Onufrego

Jabłeczna

photo

Prawosławny zespół klasztorny, otoczony polami i łąkami nadbużańskimi, jest przykładem założenia przestrzennego o wyjątkowych walorach architektonicznych i krajobrazowych. W jego skład wchodzi klasycystyczna cerkiew, klasztor, brama-dzwonnica i ogrodzenie – wzniesione w l. 1838–40 oraz budowle późniejsze – drewniany dom namiestnika klasztoru z XIX/XX w duchu rosyjskiej architektury ludowej i kaplice z 1908 położone poza klasztorem. Obecnie istniejący zespół powstał w miejscu o tradycji monastycznej sięgającej k. XV w., związanej z kultem św. Onufrego. Nieprzerwanie był ważnym ośrodkiem duchowości i edukacji, jest jednym z siedmiu istniejących do dzisiaj monasterów prawosławnych.

Historia

Wieś Jabłeczna po raz pierwszy odnotowana przed 1428 r. W 1499 r. wzmiankowany monaster pw. św. Onufrego, ufundowany przez Jana Juriewicza Zabrzezińskiego i jego żonę Annę z Nasutów. Powstanie klasztoru wiąże się z podaniem mówiącym o pojawieniu się ikony św. Onufrego przyniesionej wodami Bugu. W 1596 r. klasztor nie przystąpił do unii i pozostał przy prawosławiu, w XVII w. rozwinął się pod patronatem Leszczyńskich. W miejscu wcześniejszej drewnianej zabudowy, w l. 1838-1840 wzniesiono nową murowaną cerkiew pw. . św. Onufrego, klasztor, bramę-dzwonnicę i ogrodzenie, wg proj. arch. Andrzeja Gołońskiego. Po 1875 r. Jabłeczna stała się jednym z głównych centrów prawosławia na Podlasiu i Ziemi Chełmskiej. Znajdowały się tu szkoły: dla psalmistów, nauczycieli szkółek cerkiewnych, rzemieślnicza i rolnicza. Na przełomie XIX i XX w. wzniesiono drewniany dom namiestnika klasztoru, a w 1908 r. kaplice pw. Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny i pw. św. Ducha. W 1915 r. zakonnicy zostali ewakuowani w głąb Rosji, a klasztor częściowo zniszczony. W 1919 r. powrócili do Jabłecznej, w 1920 otworzono cerkiew. W 1942 pożar zniszczył klasztor oraz uszkodził cerkiew. W l. 1953-1957 przeprowadzono kapitalny remont całego założenia (m.in. odbudowano zniszczone w czasie wojny kaplice). W l. 70. XX w. nastąpiło odrodzenie życia monastycznego. Od 1974 r. ma tu swoją siedzibę Prawosławne Wyższe Seminarium Duchowne.
Ostatni generalny remont budynków wchodzących w skład zespołu przeprowadzono na pocz. XXI w.

Opis

Cerkiew klasycystyczna, orientowana, wzniesiona na planie krzyża greckiego, z prezbiterium ujętym dwiema niższymi zakrystiami. Nad skrzyżowaniem znajduje się kopuła na wysokim, cylindrycznym tamburze wspartym na pendentywach. Ramiona krzyża otwarte na część centralną szerokimi arkadami wspartymi na filarach, nakryte sklepieniami kolebkowymi z lunetami; w zakrystiach płaskie stropy. Cerkiew murowana z cegły i otynkowana. Nad ramionami krzyża dachy dwuspadowe pokryte blachą, nad zakrystiami dwupołaciowe, czasza kopuły półsferyczna, zwieńczona ażurowym krzyżem na kuli; kopuła i krzyże nad poszczególnymi członami budowli pozłacane. Elewacje na niskim cokole, opięte w narożach pilastrami i zwieńczone belkowaniem z fryzem tryglifowym. Ściany szczytowe ramion zwieńczone trójkątnymi przyczółkami. W fasadzie czterokolumnowy portyk dorycki, pod którym drewniany portal; w tympanonie współczesna grupa Deesis. Otwory okienne wysokie, zamknięte półkoliście i ujęte opaskami. Wnętrze pokryte polichromią o tematyce biblijnej z l. 1907-9. Ikonostas eklektyczny, w nim m.in. ikony otoczone szczególnym kultem: św. Onufrego i Matki Boskiej Hodegetrii w otoczeniu proroków (zapewne z XVI w., w srebrnych sukienkach z w. XIX). 

Zabytek dostępny z zewnątrz. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

opr. Bożena Stanek-Lebioda, OT NID w Lublinie, 20-06-2018 r.

Bibliografia

  • Cynalewska-Kuczma P., Architektura cerkiewna Królestwa Polskiego narzędziem integracji z Imperium Rosyjskim, Poznań 2004, s. 17, 61, 70, 137.
  • Jadczak S., Monaster w Jabłecznej. Sanktuarium polskiego prawosławia, Lublin1992.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. VIII: Województwo lubelskie, z. 2: Powiat Biała Podlaska, Warszawa 2006, s. 70-75.
  • Kuprianowicz G, Leśniewski K., Monaster św. Onufrego w Jabłecznej, Jabłeczna 1995.
  • Maraśkiewicz J. opr., Zabytkowe cmentarze i mogiły w Polsce. Województwo bialskopodlaskie, Warszawa 1995, s. 37.
  • Maraśkiewicz J., Semeniuk A., Drewniane budownictwo sakralne. Powiat Biała Podlaska, Lublin 2001, s.
  • Krasny P., Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914, Kraków 2003, s. 355, 368.
  • Kruk M. P., Ikona Matki Boskiej Hodegetrii w otoczeniu proroków, Joachima i Anny w cerkwi monasteru Św. Onufrego w Jabłecznej, [w:] Do piękna nadprzyrodzonego, red. Mart K., t. 1, Chełm 2003, s. 226-237.
  • Paszkiewicz P., W służbie Imperium Rosyjskiego, 1721-1917: funkcje i treści ideowe rosyjskiej architektury sakralnej na zachodnich rubieżach cesarstwa i poza jego granicami, Warszawa 1999, passim.
  • Wysocki J., Ukraińcy na Lubelszczyźnie w latach 1944-1989, Lublin 2011passim.
  • Zabytki architektury i budownictwa, t. 2 Województwo bialskopodlaskie, Warszawa 1984.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: cerkiew
  • Chronologia: 1838 - 1840
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Jabłeczna
  • Lokalizacja: woj. lubelskie, pow. bialski, gmina Sławatycze
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy