Historia

W 1910 roku na nieruchomości należącej do Adolfa Kryńskiego, stał niewielki budynek. Niedługo działka została sprzedana cenionej fabrykanckiej rodzinie - Wolfowi i Bercie Lurie. W latach 1910-1913 małżeństwo wybudowało reprezentacyjny pałacyk z dekoracyjną, secesyjną elewacją. Rodzina Lurie przed wybuchem pierwszej wojny światowej opuściła Białystok. W 1923 roku nieruchomość kupił białostocki fabrykant Samuel Hirsz Cytron jeden z najzamożniejszych przemysłowców Białegostoku. W kamienicy mieszkał i ją zarządzał syn Beniamin Cytron. W nabytym przez niego budynku od 1921 roku urzędowało kuratorium. Niedługo nowy właściciel wynajął część pomieszczeń Inspektoratowi Szkolnemu oraz kancelarii Izby Skarbowej. Na początku lat 30. XX wieku w kamienicy swoją siedzibę miało również Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. Tuż przed wybuchem II wojny światowej Cytronowie opuścili Białystok i wyjechali do USA. W czasie okupacji niemieckiej w latach 1941- 1944 budynek był siedzibą Towarzystwa Krajowego Prus Wschodnich. W lipcu 1944 roku został zajęty przez służby sowieckie – NKWD lub kontrwywiad wojskowy Smiersz. Po trzech latach przekazano go Wojewódzkiemu Urzędowi Bezpieczeństwa Publicznego. Do 1974 roku w kamienicy urzędowała też Milicja Obywatelska. W 1976 roku kamienica stała się siedzibą Oddziału Muzeum Okręgowego – Muzeum Ruchu Rewolucyjnego. Przemianowane w 1989 roku na Muzeum Historyczne Oddział Muzeum Podlaskiego, które użytkuje kamienicę do chwili obecnej. Zapewne ogrodzenie przy kamienicy nr 37 powstało na początku XX wieku. W 2010 roku przeprowadzono jego remont polegający na oczyszczeniu, uzupełnieniu ubytków, malowaniu, naprawie podmurówki. Natomiast samej kamienicy przywrócono pierwotną kolorystykę elewacji. 

Opis

Kamienica wraz z ogrodzeniem usytuowane są w północno – wschodniej pierzei ulicy Warszawskiej. Ogrodzenie oddziela od chodnika niewielki ogródek obsadzony różami zaaranżowany przed budynkiem. Jego metalowa, ażurowa, lekka konstrukcja osadzona jest w betonowej, otynkowanej podmurówce. Przęsła złożone są z kilkunastu pionowych prętów, zakończone prętem wygiętym w łuk, o zawiniętych końcówkach. W jego dolnej partii znajduje się motyw wachlarzowo ułożonych, stylizowanych łodyg roślinnych z wkomponowanymi pięcioma kwiatowymi rozetkami. Pomiędzy przęsłami umieszczone są pionowe elipsy z centralnym ośmiopłatkowym kwiatem wpisany w okrąg. Na nich osadzone jest koło z kwiatową rozetą w środku, zwieńczone prętem przyjmującym falującą formę. W przyziemiu dwa symetrycznie ustawione pręty zwijające się w ślimacznice pomiędzy, którymi ornament ze stylizowanej wici roślinnej. W zachodniej części ogrodzenia, na osi wejścia do kamienicy znajduje się jednoskrzydłowa furtka. Ustawione prostopadle do kamienicy, przęsło poprzeczne oddziela ogródek od niewielkiego terenu wyłożonego płytami. Wykonane jest z pionowych prętów zakończonych motywem lilii heraldycznej, połączonych w górnej partii rzędem okręgów. Ogrodzenie harmonijnie łączy wartości artystyczne z funkcjami użytkowymi. Charakteryzuje się wysokim poziomem wykonania. Miękko modelowane linie łączone ze stylizowanym ornamentem roślinnym i kwiatowym to detal odwołujący się do form secesyjnych. Ogrodzenie wraz z kamienicą nr 37 stanowią znaczącą realizację fabrykanckiej architektury rezydencjonalnej z okresu wielkoprzemysłowego Białegostoku.   

Zabytek jest dostępny z zewnątrz. 

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT NID w Białymstoku, 13.10.2025 r.