Historia

Cmentarz ewangelicki przy ul. św. Rocha w Częstochowie założono w drugiej połowie XIX wieku. Do połowy tamtego stulecia mieszkający w mieście ewangelicy nie posiadali własnego miejsca pochówku. Sytuacja zmieniła się w 1858 roku, gdy na wniosek księdza Ludwika Müllera – administratora częstochowskiej parafii – władze miasta przyznały społeczności ewangelickiej grunt sąsiadujący z nekropolią katolicką przy kościele pw. św. Rocha i Sebastiana. Teren ten oficjalnie oddano do użytku i poświęcono w 1860 roku. W 1881 roku cmentarz podzielono na sektory i ustanowiono stanowisko dozorcy, a pod koniec XIX wieku wzniesiono tam dom grabarza. W 1898 roku powierzchnia nekropolii zmniejszyła się, ponieważ na wydzielonych fragmentach terenu ewangelickiego i sąsiedniego katolickiego utworzono cmentarz prawosławny (zlikwidowany w 1919 roku).

Podczas I wojny światowej na cmentarzu grzebano żołnierzy niemieckich oraz austro-węgierskich. W latach 1920–1921 obszar nekropolii ponownie się powiększył, gdy do parafii wróciły grunty zajmowane wcześniej przez cmentarz prawosławny. W tym okresie przeprowadzono również liczne prace porządkowe: odgrodzono nekropolię od cmentarza katolickiego, wytyczono kwatery oraz wyznaczono układ alejek. W 1937 roku wzniesiono nowy dom dla grabarza i rozpoczęto budowę kaplicy cmentarnej, którą ukończono w 1939 roku. W ramach dalszych prac porządkowych i pielęgnacyjnych na terenie cmentarza posadziono wówczas około 135 drzew i krzewów. Po wybuchu II wojny światowej cmentarz wyznaczono jako miejsce pochówku poległych żołnierzy niemieckich. W tym samym czasie niektóre grobowce były wykorzystywane przez żołnierzy Armii Krajowej jako skrytki na dokumenty. W trakcie działań wojennych uszkodzeniu uległa kaplica cmentarna, a jej remont przeprowadzono dopiero w drugiej połowie XX wieku.

Opis

Cmentarz ewangelicki w Częstochowie znajduje się w północno-zachodniej części miasta. Od północy jego granicę wyznacza ulica św. Rocha, natomiast od wschodu, południa i częściowo od zachodu nekropolia sąsiaduje z cmentarzem rzymskokatolickim, od którego oddzielono ją murem oraz ogrodzeniem z siatki. Obecnie powierzchnia cmentarza wynosi około 0,47 hektara. Na terenie nekropolii zachowało się wiele nagrobków o dużej wartości historycznej i artystycznej, z których najstarsze pochodzą z drugiej połowy XIX wieku. Do najciekawszych obiektów należy wykonany z czarnego granitu obelisk na grobie Gottfrieda Strauba, otoczony żeliwnym ogrodzeniem. Uwagę zwraca również pomnik rodziny Jaekelów w formie rzeźbionego pnia ściętego drzewa oraz grobowiec Konrada Bauma bogaty w symboliczne detale. W środkowej części cmentarza znajduje się kwatera żołnierzy niemieckich poległych podczas I wojny światowej, a w części północno-środkowej usytuowana jest zabytkowa kaplica cmentarna.

Współcześnie obszar cmentarza ma kształt zbliżony do równoległoboku. Układ alejek, nawiązujący do geometrii całej działki, wyznacza regularne rozmieszczenie poszczególnych kwater. Miejsca pochówku w większości usytuowano w układzie rzędowym, choć występują tu również groby rozmieszczone swobodnie. Integralną częścią kompozycji przestrzennej jest zieleń. Drzewa i krzewy rosną zarówno w grupach wzdłuż ogrodzenia, jak i pojedynczo przy wybranych mogiłach oraz kaplicy. Pod względem składu gatunkowego na cmentarzu przeważają lipy (Tilia) oraz rośliny iglaste: jałowce (Juniperus), świerki (Picea) i żywotniki (Thuja).

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 31.07.2026 r.