Historia

Początki kościoła cmentarnego pw. św. Rocha i Sebastiana sięgają lat 1641–1642. Wówczas, z inicjatywy prowincjała paulinów Andrzeja Gołdonowskiego, na nowo założonym cmentarzu w Częstochówce wzniesiono pierwszą, kopułową kaplicę. Obiekt ten został zniszczony w 1655 roku podczas szwedzkiego oblężenia Jasnej Góry. Na jego miejscu wybudowano nową, jednowieżową świątynię, którą konsekrowano w 1680 roku. Składała się ona z prostokątnej nawy, węższego prezbiterium oraz kruchty pod wieżą, a pod południową częścią nawy zachowano XVII-wieczną kryptę pierwotnej kaplicy. Kościół uległ częściowemu zniszczeniu w 1771 roku, w trakcie walk konfederatów barskich. Gruntowną odnowę i przebudowę przeprowadzono w latach 1783–1785. Zmieniono wtedy wygląd fasady – po rozebraniu górnej, ośmiobocznej partii wieży wzniesiono po jej bokach dwa nowe filary wieżowe. Do nawy od południa dobudowano parterową kostnicę, a od północy zakrystię. Wnętrze zyskało sklepienia kolebkowe w miejsce dotychczasowych stropów. W pierwszej połowie XIX wieku front budynku wzbogacono o niewielką kruchtę. Do 1880 roku obiektem opiekowali się paulini z klasztoru jasnogórskiego. W kolejnych latach budowla służyła jako kościół filialny i cmentarny, a obecnie pełni funkcję kościoła rektoralnego.

Opis

Kościół zlokalizowany jest na terenie cmentarza św. Rocha, położonego w dzielnicy Częstochówka, w odległości około 1 km na północny zachód od zespołu klasztornego ojców paulinów na Jasnej Górze. Jest to obiekt murowany z kamienia i cegły, orientowany, złożony z prostokątnej, dwuprzęsłowej nawy, węższego prezbiterium na rzucie kwadratu z przyległą prostokątną zakrystią, dwuwieżowej partii zachodniej z kwadratową kruchtą oraz prostokątnej dawnej kostnicy, przylegającej do nawy od południa. Część nawowa i prezbiterium przekryte są dachami dwuspadowymi, wieże sześciobocznymi hełmami z ażurowymi latarniami, zakrystia i kostnica dachami piramidalnymi, a kruchta niskim dachem siodłowym. Wszystkie dachy są poszyte blachą cynkową.

Poszczególne, tynkowane elewacje mają charakter barokowy. Są urozmaicone wyodrębnionym cokołem oraz profilowanym gzymsem wieńczącym. W części prezbiterialnej artykułowane są pilastrami, w części nawowej i zakrystialnej szkarpami, pomiędzy którymi rozmieszczone są otwory okienne zamknięte arkadowo. We wschodniej elewacji prezbiterium, w miejscu okna znajduje się muszlowa wnęka ze współczesną figurą Najświętszej Maryi Panny Niepokalanej. Elewacja ta zwieńczona jest barokowym, wklęsło-wypukłym szczytem z dekoracyjną blendą okienną, ujętą kanelowanymi pilastrami, podtrzymującymi gierowany gzyms.

Osiemnastowieczna, dwukondygnacyjna fasada podzielona jest na trzy osie, wyznaczone przez dwie wieże oraz partię środkową mieszczącą wejście, poprzedzone dobudowaną później kruchtą. Obie wieże podkreślone są w narożach dekoracyjnymi pilastrami, podtrzymującymi ciągłe, profilowane i gierowane gzymsy. Poszczególne osie na obu kondygnacjach są urozmaicone arkadowymi wnękami z drewnianymi rzeźbami świętych Erazma, Franciszka oraz Rocha z XVIII wieku, a także prostokątnymi otworami okiennymi. Środkowa partia fasady jest zwieńczona wklęsło-wypukłym szczytem z arkadową blendą ujętą pilastrami.

Wnętrza prezbiterium i nawy wydzielono za pomocą łuku tęczowego zamkniętego półkoliście. Jednoprzęsłowe prezbiterium kryte jest sklepieniem krzyżowym, urozmaiconym dekoracyjnym profilowaniem krawędzi przypominającym żebra. Dwuprzęsłowa nawa kryta jest sklepieniem kolebkowym z lunetami na gurtach, z analogicznie wykończonymi krawędziami. W obu wnętrzach ściany są artykułowane szerokimi, gierowanymi lizenami zakończonymi profilowanymi gzymsami. Główny otwór wejściowy z kruchty do nawy wypełniony jest dwuskrzydłową kratą z około 1750 roku z dekoracją regencyjną i parą medalionów z monogramem „S.R.”. Wnętrza zakrystii i kruchty są nakryte sklepieniami żebrowymi, a dawna kostnica kolebką z lunetami. W prezbiterium ulokowany jest barokowy ołtarz główny pw. św. Rocha w typie architektonicznym z rzeźbami świętych Pawła Eremity i Antoniego Opata z drugiej połowy XVII wieku oraz świętych Brygidy i Józefa z Dzieciątkiem z 1879 roku na bramkach, a także obrazami świętych Rocha i Sebastiana z XVII wieku oraz świętej Rozalii. W nawie mieszczą się dwa analogiczne, barokowe, jednoosiowe ołtarze pw. Pana Jezusa Ukrzyżowanego oraz Matki Boskiej Częstochowskiej. Przy ścianie tęczowej znajduje się rokokowa ambona z około 1785 roku. W zachodniej części nawy ulokowany jest drewniany chór muzyczny wsparty na dwóch słupach, o wklęsło-wypukłej linii, z rzeźbami muzykujących aniołów z XIX wieku. Prospekt organowy pochodzi z XVIII wieku.

Oprac. Agnieszka Olczyk, Oddział Terenowy NID w Katowicach, 08.2025 r.