Historia

Pomysłodawcą jego powstania był prowincjał zakonu paulinów, Andrzej Gołdonowski. Z jego inicjatywy w latach 1641–1642 wzniesiono tam murowaną kaplicę, która jednak uległa zniszczeniu w 1655 roku podczas szwedzkiego oblężenia Jasnej Góry. W drugiej połowie XVII wieku w jej miejscu wybudowano istniejący do dziś kościół pw. św. św. Rocha i Sebastiana, konsekrowany w 1680 roku. Istotne zmiany przestrzenne nastąpiły w pierwszej połowie XVIII wieku. W 1737 roku, staraniem ojca Pafnucego Ołbińskiego, teren cmentarza powiększono. Dwa lata później, w 1739 roku, zaczęto tam stawiać pierwsze murowane grobowce, a w 1767 roku całość otoczono murem, który uległ zniszczeniu w 1771 roku.

W latach 1783–1785 przeprowadzono przebudowę kościoła, w wyniku której zyskał on dwuwieżową fasadę i sklepienie kolebkowe, a przy jego wschodniej ścianie dobudowano kostnicę. W 1795 roku odbudowano ogrodzenie wyznaczające granice cmentarza. W 1898 roku z części nekropolii oraz fragmentu przylegającego do niej cmentarza ewangelickiego utworzono cmentarz prawosławny, zlikwidowany następnie w 1919 roku.

Między 1898 a 1915 rokiem cmentarz prawdopodobnie powiększono w kierunku południowym. Podczas I wojny światowej wydzielono na nim kwaterę przeznaczoną na pochówki żołnierzy niemieckich. W 1923 roku przeprowadzono prace porządkowe, które objęły również istniejący drzewostan. Na przełomie lat 60. i 70. XX wieku obszar nekropolii dwukrotnie powiększano o tereny po stronie zachodniej. Na początku XXI wieku w sąsiedztwie kościoła utworzono lapidarium, w którym zgromadzono około dwudziestu zabytkowych nagrobków z XIX i XX wieku.

Opis

Cmentarz rzymskokatolicki przy ul. św. Rocha w Częstochowie jest położony w północno-zachodniej części miasta. Jego historyczne granice wyznaczają ulice: św. Rocha od północy oraz św. Jadwigi od wschodu. Od południa nekropolia sąsiaduje z nową zabudową, a od zachodu z nowszą częścią cmentarza. Obiekt zajmuje obszar około 5 hektarów i jest ogrodzony metalowym płotem na podmurówce oraz murem od strony wschodniej.

Najstarsze zachowane nagrobki pochodzą z połowy XIX wieku. Na terenie cmentarza znajdują się zbiorowe mogiły żołnierzy, w tym uczestników powstania styczniowego oraz III powstania śląskiego. Pod względem architektonicznym i artystycznym wyróżnia się grobowiec Wiktorii ze Szląskowskich Rejman, matki przeora paulinów, o. Euzebiusza Rejmana. Pomnik ma formę budowli z głazów, ozdobionej rzeźbami zmarłej oraz siedzącego anioła z trąbą. Autorstwo tego dzieła przypisuje się częstochowskiemu rzeźbiarzowi Józefowi Baltazarowi Proszowskiemu. W pobliżu kościoła usytuowany jest grobowiec Teodory i Leopolda Mężnickich, który dawniej zdobiły wazony, girlandy i liście laurowe. Częstym motywem dekoracyjnym na tutejszych mogiłach są figury żałobnic, jak choćby ta umieszczona na grobowcu Fijałkowskich i Ściubileckich.

Pod koniec pierwszej połowy XIX wieku cmentarz zyskał regularny układ kwaterowy. Układ przestrzenny oparto na siatce krzyżujących się pod kątem prostym alejek, które wyznaczają granice poszczególnych sektorów. W północno-wschodniej części cmentarza wznosi się kościół pw. św. św. Rocha i Sebastiana z prezbiterium skierowanym na północ. Świątynię wybudowano z łamanego kamienia wapiennego oraz cegły, a następnie obustronnie otynkowano. Od wschodu do bryły kościoła przylega dawna kostnica (późniejsza kancelaria), a od zachodu – zakrystia. Ważnym elementem kompozycji cmentarza jest zieleń. Dominują tu drzewa liściaste rosnące wzdłuż alejek oraz przy ogrodzeniu. Historyczny drzewostan uzupełniają współczesne nasadzenia – głównie grupy krzewów oraz rzadziej rośliny sezonowe, które zdobią wybrane mogiły. Wśród gatunków najliczniej występują tu klony (Acer), brzozy (Betula), dęby (Quercus), lipy (Tilia) oraz żywotniki (Thuja).

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 31.07.2026 r.