Historia

Na kartach ksiąg sądowych Klecza (początkowo jedna wieś), leżąca w dawnej ziemi zatorskiej, pojawia się relatywnie późno), bo w pierwszej połowie XIV wieku. W latach 1326-1353 wieś była wielokrotnie wzmiankowana, m.in. w wykazach świętopietrza. W 1355 roku część wsi znajdowała się w posiadaniu Anny, żony Piotra ze Szczyrzyca, co wynika z dokumentu potwierdzającego uposażenie kościoła w Kleczy (ob. Dolnej). W 1361 roku książę Jan oświęcimski potwierdził wykup sołectwa przez Hansila (Hankona) syna Wernera de Hepnewalth we wsi książęcej Barwałd na terenie określonym w dokumencie –„...a metis Jaroschor ex utrague parte fluvii Klieszcze”. Dwór w Kleczy istniał, co najmniej w XVI wieku (w 1519 roku Jerzy Szaszowski z Buszkowa sprzedał Bernardowi z Rusocic dwór w Kleczy i sołectwo w Barwałdzie oraz wieś Barwałd). Nie można jednak stwierdzić z całą pewnością, czy pierwotny dwór był usytuowany w tym rejonie, co obecny. W 1550 roku Zygmunt August wyjął Stanisława Rusockiego z Brzezia, właściciela Kleczy, spod prawa ziemskiego zatorskiego i poddał prawu koronnemu. Dobra kleteckie ulegały kolejnym podziałom. W XVII wieku wzmiankowani są poszczególni właściciele różnych części Kleczy, m.in. Brodeccy, Porębscy, Frydrychowscy i Wilczogórscy. Pierwsza wzmianka o zespole dworskim w Kleczy Górnej, własności Przecława ze Sławna i Zofii ze Stawickich, pochodzi z końca XVII wieku. Wydaje się, że lokalizacja zespołu pokrywa się z obecną, przede wszystkim ze względu na następującą później ciągłość dziedziczenia, majątku przez rodzinę Sławińskich, mimo dalej istniejącego rozdrobnienia własności szlacheckiej, którego śladem jest folwark Wiktówka w północnej części wsi, funkcjonujący jeszcze w XIX wieku. W latach 1737-1741 właścicielem części Kleczy Górnej, obok Józefa i Jana Sławińskich, byli Stanisław i Franciszek Zakrzewscy, Franciszek Wilczogórski oraz Barbara Pijarska i Teresa Ossowska. W tym okresie nastąpiło też oddzielenie części gruntów, które nazywane Kleczą Średnią, stanowiły własność Jana Hebdy z Tropia. Klecza Dolna w okresie XVII i XVIII wieku znajduje się w posiadaniu Rottermundów. 

W 1781 roku Klecza Górna była własnością Jana Nepomucena i Barbary Sławińskich. Jan Nepomucen Sławiński wymieniany był jako właściciel Kleczy Górnej w spisach legitymowanej szlachty oraz w wykazie właścicieli ziemskich Królestwa Galicji i Lodomerii. W 1818 roku kolejnym odnotowanym dziedzicznym właścicielem był Feliks Sławiński. Około 1840 roku Feliks Sławiński założył plantację roślin oraz Zakład Nasion Pastewnych na terenie Kleczy Górnej i zakupionego Barwałdu Dolnego. Wzniesiony został, nieistniejący obecnie, neogotycki pawilon spedycyjny z dostawionymi do niego stajnią i wozownią oraz budynek folwarczny na rzucie litery "T". Budynki obecnie nie istnieją. Plan katastralny z 1844 roku przedstawia ówczesny stan zabudowy zespołu dworskiego oraz układu drożnego. Kolejnym właścicielem zostaje syn Feliksa – Henryk Sławiński. Przed 1860 rokiem Henryk Sławiński wybudował na północny zachód od dworu, cztery duże budynki związane z produkcją i handlem nasionami (m.in. bróg i spichlerz widoczne na winiecie papieru firmowego), tworząc w ten sposób wraz z obiektami wzniesionymi poprzednio, wielki folwark.

Zasadniczego przekształcenia zespołu dokonał w początkach lat 80. XIX wieku, Przecław Sławiński: przesunął granicę zespołu w kierunku północno-zachodnim do szosy Kalwaria-Wadowice, zlikwidował stary zespół gospodarczy budując nowy w zachodniej części założenia, wzniósł nowy dwór w rejonie starego, powiększył i przekształcił park krajobrazowy (regulacja stawu i potoku). Zespół ten w końcu XIX wieku powiększony został o leżakownię win. W 1901 roku Przecław Sławiński nabył na licytacji Kleczę Dolną. W 1912 roku ufundował w niej nowy kościół parafialny oraz rodzinne mauzoleum rodziny (proj. J. Sasa-Zubrzyckiego). Po śmierci Przecława Sławińskiego w 1913 roku Klecza Górna przeszła w posiadanie córki Wiktorii, małżonki Kazimierza Ogniewskiego, która prowadziła Wytwórnię Win. W latach 1934-1935 zespół dworski nabył Stefan Czaplicki – kupiec żelazny, działacz społeczny (w starszych źródłach uważany za właściciela huty szkła na Śląsku), ławnik sądu pracy w Katowicach (od 1936 roku). W latach 1929-1935 wybrany został do katowickiej Rady Miejskiej. Kandydował z Narodowego Chrześcijańskiego Bloku Gospodarczego. W 1935 roku brał udział w przygotowaniu wyborów do Sejmu Śląskiego.

Następnie posiadłość odziedziczyli jego krewni. W czasie II wojny światowej dwór z otoczeniem został przejęty przez Niemców. Natomiast po wojnie został on przekazany Władysławowi Ulmanowi – zięciowi Czaplińskiego. Po śmierci Ulmana w 1958 roku majątek był własnością dwóch Spółdzielni Rolniczych, najpierw w z Inwałdu, a potem z Rokowa. Od 1963 roku dworem zarządzała WSS „Społem” z Krakowa, która urządziła w nim ośrodek szkoleniowy, kolonijny i wczasowy.

Opis

Klecza Górna w pobliżu Wadowic na północy graniczy z Wysoką, na wschodzie z Barwałdem Dolnym, w części południowej z Łękawicą, od zachodu natomiast na całej długości z Kleczą Dolną. W południowej części wsi przepływa rzeka Kleczanka (Potok Barwałdzki), prawy dopływ Skawy, przecina ją droga Kalwaria-Wadowice oraz biegnąca równolegle po stronie południowej trakcja kolejowa. Założenie dworskie o wydłużonym w kierunku południkowym nieregularnym planie usytuowane jest bezpośrednio przy wschodniej granicy z Barwałdem, na południe od szosy wyznaczającej do 1888 roku jego zasięg na północ. Główna droga dojazdowa wiedzie od szosy na południe, przecina linię kolejową, mostek na Kleczance, dochodzi do rozwidlenia, skąd jej odnoga skręca ku zachodowi i otaczając założenie z pewnej odległości od obecnych granic łączy się z drogą wiejską, biegnącą przez wieś od północnego-zachodu w kierunku Kalwarii. Na dalszym odcinku droga dojazdowa przechodzi w modrzewiowo-brzozową aleję i wzdłuż ogrodzenia dochodzi do bramy dworskiej. Za bramą droga zatacza szeroki łuk i doprowadza do podjazdu przed fasadą w przedłużeniu linii podjazdu, po stronie zachodniej znajduje się brama wyjazdowa na drogę gospodarczą, której widoczny ślad wskazuje na przebieg wzdłuż muru otaczającego podwórze gospodarcze z bezpośrednim wjazdem i dalej wprost ku omówionej drodze wiejskiej, przechodzącej na zachód od założenia dworskiego.

Obecne granice zespołu wyznaczone w latach 1934, 1955 oraz w 1956 obejmują dwór wraz z otaczającym go parkiem, część podwórza gospodarczego z budynkiem stajni po stronie zachodniej oraz na południu - sad. Sad położony jest najwyżej; ku północy zaznacza się lekki spadek terenu. Od północy znaczną część dawnego parku odcina granica przeprowadzona wzdłuż drogi do Barwałdu, od północnego zachodu wzdłuż drogi dojazdowej do dworu, dalej częściowo przez teren parku wzdłuż nieistniejącej drogi wyznaczonej w 1883 roku. Następnie biegnie w kierunku zachodnim, obejmuje część podwórza gospodarczego i skręca ku wschodowi na teren parku, zakłócając tym samym jego pierwotny układ kompozycyjny. W części południowej granica, wyznaczona liniami prostymi odpowiadającymi podziałowi parcel gruntowych, otacza z trzech stron sad i na niewielkim odcinku skrajną część parku. W ten sposób poza obrębem zespołu, po stronie zachodniej, znajduje się pas terenu z dawnym dworskim budynkiem mieszkalnym, droga gospodarcza ze stojącym przy nim kiedyś budynkiem leżakowni win, a także stodoła - stanowiące dawniej istotne elementy zespołu.

Główny wjazd na teren parku od północy, zamknięty jest okazałą, eklektyczną bramą wzniesioną przez obecnych właścicieli w 1993 roku. W części południowej zespołu, na niewielkim wzniesieniu znajdują się pozostałości dawnego sadu dworskiego. Wszystkie zabudowania zespołu położone są na terenie parku krajobrazowego o dyspozycji przestrzennej z lat 80. XX wieku, opartej na pozostałościach dawnego parku romantycznego, ze swobodnie kształtowanymi wnętrzami parkowymi, ujętymi siecią krętych ścieżek z wykorzystaniem naturalnych warunków topograficznych. Drzewostan parku jest bardzo urozmaicony pod względem składu gatunkowego. Najwięcej krzewiastych roślin ozdobnych pochodzi z okresu po 1945 roku. Druga, mniej liczna grupa drzew sadzona była w okresie międzywojennym; najstarsze drzewa mają od 80-200 lat. Pojedyncze lipy są jeszcze starsze, a najstarsza, rosnąca przy dworze liczy ok. 300-400 lat.

W centralnej części parku niewielkie wnętrze krajobrazowe z budynkiem dworu, jako dominantą i rosnącą lipą samotnikiem. Na skraju wnętrza kapliczka murowana z początku lat 80. XIX wieku, wzniesiona na rzucie ośmiokąta, nakryta wielospadowym daszkiem z blachy, ze ścianami przeprutymi ostrołukowymi otworami okiennymi przeszklonymi witrażami, z których jeden z wizerunkiem Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Na południe od kapliczki kopiec kamienno-ziemny, prawdopodobnie relikt starszej kompozycji parkowej. Poniżej niego, w południowo-wschodniej części parku, wyschnięty obecnie staw z wyspą. Od północy przedłużenie stawu stanowi wybetonowany basen. Poniżej stawu i basenu, między drzewami wzdłuż wschodniej granicy założenia płynie potok. Powyżej stawu na terenie dawnego sadu ustawiono w 1993 roku murowaną altanę, a obok niej wykopano niewielki wymurowany basen. Koło wschodniej elewacji bocznej dworu znajduje się kamienny, ludowy posąg na kolumnie (prawdopodobnie z XVIII wieku), wyobrażający niezidentyfikowaną świętą. Na bocznej osi dworu w zachodniej części park zespół zabudowań gospodarczych z okresu po 1880 roku. Od 1991 roku dwór wraz z parkiem stanowi własność prywatną i nie jest udostępniony do zwiedzania.

Oprac. Roman Marcinek, NID, grudzień 2025 r.