DZIEDZICTWO KALISZA W WIELOKULTUROWEJ ODSŁONIE
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

wycieczka użytkownika Teresa Palacz

DZIEDZICTWO KALISZA W WIELOKULTUROWEJ ODSŁONIE

11

jeden dzień

wielkopolskie

Kalisz, miasto leżące przy ważnych szlakach handlowych, od początku swego istnienia było ośrodkiem, w którym spotykali się przedstawiciele różnych narodów, religii i kultur. Widoczne to było zwłaszcza w okresie polokacyjnym oraz w okresie przyspieszonej industrializacji w pierwszej poł. XIX w. W średniowieczu byli to głównie Niemcy oraz Żydzi. To już w 1261 r. Statut Kaliski brał w opiekę księcia przybywających do miasta Żydów. W poł. XVIII w. osiedlali się w Kaliszu, a także w większych miastach Wielkopolski Macedończycy, o wyznaniu bizantyjsko-greckim. Kupcy handlujący węgierskim winem przybywali do Polski nie bezpośrednio z Macedonii, ale z Węgier. Przez mieszkańców miasta nazywani byli Grekami. Liczba osób tego wyznania wzrastała powoli. W 1793 r. mieszkało w Kaliszu 41 osób, a w 1804 r. - 60. Po 1815 r., gdy Kalisz znalazł się na terenie zaboru rosyjskiego, do miasta zaczęli napływać rosyjscy urzędnicy z rodzinami oraz odziały kozaków, wyznania prawosławnego. Liczba wyznawców prawosławia wahała się w zależności od tego, czy Kalisz był stolicą guberni, czy też nie. Po II wojnie światowej liczba prawosławnych w Kaliszu spadła do kilkunastu osób. Kalisz przez wieki był drugim co do ważności i wielkości po Poznaniu miastem Wielkopolski. Ślady tej skomplikowanej historii są do dziś czytelne w krajobrazie miasta. 

Grodzisko
Kalisz

dwie godziny

Gród w Kaliszu należał do czołowych ośrodków państwa wczesnopiastowskiego. Był stolicą kasztelanii oraz siedzibą władzy książęcej i kościelnej. Stanowił ważny punkt na skrzyżowaniu dalekosiężnych szlaków handlowych z Niemiec na Ruś oraz znad Bałtyku do Czech, na Morawy i Węgry.

Usytuowanie i opis

Grodzisko usytuowane jest na piaszczystym wyniesieniu terasy zalewowej Prosny. Pierwotnie były to piaszczyste wysepki w rozlewiskach meandrującej rzeki, której główny nurt przebiegał najpierw na wschód, potem na zachód od grodu. Obiekt znajduje się ok. 2 km na południe od centrum miasta, w dzielnicy Kalisza - Zawodzie. Miejsce nazywane jest lokalnie „Góry Szwedzkie”.

Grodzisko jest założeniem dwuczłonowym o kszałcie owalu wydłużonego na osi północ-południe. Zajmuje ono powierzchnię 19 766 m2. Ze względu na położenie i widoczną w terenie formę stanowi element dominujący w krajobrazie ziemi kaliskiej. Utworzenie rezerwatu na grodzisku zapoczątkowane zostało szeregiem rekonstrukcji najważniejszych elementów zabytkowych warownii. Odtworzono fundamenty i przyziemie kolegiaty oraz zarys kościoła drewnianego. Zrekonstruowano bramę wjazdową wraz z mostem oraz palisadę poprzedzoną ostrokołem. Odtworzono wieżę na koronie wału, wał w konstrukcji skrzyniowej oraz budynki mieszkalne o różnej konstrukcji ścian. W większości elementy te powstały w miejscu odkrycia reliktów zabytków. Na majdanie grodziska odtworzono też kamienny kurhan z okresu wczesnosłowiańskiego. Zróżnicowanie chronologiczne obiektu wyznaczają odpowiednio skomponowane pasy zieleni.

Historia

Gród w Kaliszu funkcjonował w okresie wczesnego średniowiecza, IX - XIII w. Ustalono kilka faz jego użytkowania . Początki budowy grodu sięgają IX w. Obiekt wzniesiono na miejscu starszego (VII-VIII w.) cmentarzyska ciałopalnego. Kolejny etap funkcjonowania (X-XI w.) wiązał się z włączeniem grodu do państwa Piastów. Powiększono wówczas jego powierzchnię, którą opasano rozbudowanymi umocnieniami. Od strony południowej przylegało do grodu podgrodzie. Na XI wiek przypadają liczne przebudowy w obrębie warowni, a także budowa pierwszego na grodzie, drewnianego kościoła. Szczyt świetności ośrodka przypada na XII - pocz. XIII wieku. Związany jest z panowaniem Mieszka III Starego (ok. 1122-1202). Z jego inicjatywy wzniesiono ok. poł. XII w. kamienną kolegiatę pw. Św. Pawła, która miała pełnić rolę nekropoli władców Kalisza. Zdobycie Kalisza w 1233 r. przez księcia śląskiego Henryka Brodatego, zburzenie starego i pobudowanie nowego grodu w innym miejscu zapoczątkowało upadek Zawodzia. Do całkowitego zniszczenia przyczyniły się liczne powodzie oraz najazd Krzyżaków w roku 1331. Od tego czasu miejsce to straciło na znaczeniu.W 2007 r. na terenie grodziska utworzono Rezerwat Archeologiczny-Kaliski Gród Piastów.

Stan i wyniki badań

Zainteresowanie naukowe grodziskiem sięga połowy XIX wieku. W 1885 r. sporządzono pierwsze pomiary i plan grodziska. Pierwsze badania wykopaliskowe na grodzisku przeprowadził w 1903 r. Włodzimierz Demetrykiewicz. Podczas badań pod kierunkiem Iwony i Krzysztofa Dąbrowskich (1958-1965 r.) odsłonięto fundamenty XII-wiecznej kolegiaty romańskiej pw. św. Pawła. Okazałą budowlę z prezbiterium, wieżą i witrażami wzniesiono z ciosów piaskowca kwarcytowego łączonych zaprawą wapienną. Według źródeł pisanych w świątyni tej pochowany został książę Mieszko III (1202 r.) i jego wcześniej zmarły syn (1193 r.) Mieszko. Zły stan zachowania obiektu i kości nie pozwala na bezsporną lokalizację pochówków obu książąt. Teren wokół świątyni zajmował cmentarz, na którym odkryto kilkadziesiąt grobów szkieletowych.

Rozpoznano też kamienno-drewniano-ziemne umocnienia grodu z trzech faz użytkownia wraz z wieżą obronną z pocz. XIII w. Wśród reliktów zabudowy grodu odkryto XI-wieczny, drewniany budynek interpretowany jako chata zarządcy grodu. Wewnątrz chaty znaleziono m.in. beczkę, czaszki koni i rusko-bizantyjską plombę ołowianą z wyobrażeniem rycerza z włócznią. Kolejne badania na stanowisku przeprowadził zespół Tadeusza Baranowskiego w latach 1983-1992. Pod fundamentami kolegiaty św. Pawła odkryto wówczas relikty najstarszego drewniano-glinianego kościoła z I poł. XI w., na miejscu którego w II poł. XI w. postawiono prawdopodobnie jednonawową świątynię kamienną.

Obiekt dostępny. Rezerwat Archeologiczny „Kaliski Gród Piastów”(Oddział Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej w Kaliszu) czynny dla zwiedzających od maja do września.

oprac. Barbara Iwanicka - Pinkosz, OT NID w Poznaniu, Pracownia terenowa w Trzebinach, 21-10-2015 r.

Bibliografia

  • Ziąbka L., Gród kaliski jako spuścizna dziedzictwa kulturowego Europy, „Wielkopolski biuletyn konserwatorski”, t. III, Poznań 2006, s. 189-200.
  • Kalisz-Zawodzie, Grodzisko,”Informator Archeologiczny”, Badania rok 1988, Warszawa 1992, s. 100.

czas dojazdu do następnego obiektu

12 min.

9 min.

Katedra pw. św. Mikołaja z d. klasztorem kanoników lateraneńskich
Kalisz

30 minut

Kościół katedralny pw. św. Mikołaja zbudowany w l. 1253-1257 z fundacji księcia Bolesława Pobożnego i jego żony błogosławionej Jolanty jest najstarszą świątynią Kalisza. W l. 1358-1810 należał do zakonu kanoników lateraneńskich, sprowadzonych do Kalisza przez Kazimierza Wielkiego z Męki pod Sieradzem. Oni to w 1448 r. wznieśli przy kościele klasztor, obecnie użytkowany jako dom parafialny. Kościół i dawny klasztor gotyckie z późniejszymi nawarstwieniami. Wśród interesującego wyposażenia kościoła na uwagę zasługują polichromia i witraże w kaplicy matki Boskiej Pocieszenia wykonane przez Włodzimierza Tetmajera w 1909 r.

Historia

Najstarszy gród kaliski powstał w XI w. na terenie dzisiejszego Zawodzia. W XI w. znajdowała się w nim siedziba kasztelanii. W okresie rozbicia dzielnicowego istniało przejściowo księstwo kaliskie. W 1233 r. Kalisz zdobył książę Henryk Brodaty, który ulokował gród w nowym, dogodniejszym miejscu, na dnie doliny Prosny. W 1268 r. miała miejsce lokacja miasta na prawie średzkim przez księcia Bolesława Pobożnego. Gród na Zawodziu zaczął tracić na znaczeniu, zwłaszcza po jego spaleniu w 1331 r. przez Krzyżaków. To właśnie w Kaliszu w 1343 r. król Kazimierz Wielki zawarł pokój wieczysty z Krzyżakami. Najstarsza świątynia w Kaliszu powstała w l. 1253-1257 r. z fundacji Henryka Pobożnego i jego żony błogosławionej Jolanty, czyli jeszcze przed lokacją miasta. W 1303 r. w dekrecie arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba Świnki poświadczony jako kościół parafialny. W l. 1358-1810 należał do zakonu kanoników lateraneńskich, których do Kalisza sprowadził Kazimierz Wielki ze wsi Męka pod Sieradzem. W 1441 r. kościół został podniesiony do godności kolegiaty zakonnej. W 1448 r. wzniesiono przy kościele klasztor. W l. 1538-9 przebudowano go staraniem proboszcza Mikołaja Kotłowskiego i połączono krytym przejściem z kościołem. W 1822 r., gdy świątynia stała się na powrót kościołem diecezjalnym, przejście rozebrano. Gruntowna restauracja klasztoru miała miejsce w 1875 roku. Kościół ulegał częściowemu zniszczeniu w latach 1560 i 1609. W pierwszym pożarze ucierpiał również klasztor, gdyż spaliła się klasztorna biblioteka. W 1612 r. miała miejsce odbudowa kościoła pod kierownictwem muratora kaliskiego Albina Fontany. Nadbudowano wówczas mury kościoła i wykonano nowe sklepienia kolebkowe z lunetami z dekoracją stiukową w nawie. W XVII w. nastąpiło otynkowanie kościoła na zewnątrz. W 1706 r. w wyniku pożaru spalił się dach oraz zawaliła się wieża kościoła. Ocalały jednakże główne mury kościoła. Odbudowany i restaurowany w połowie XVIII w. ponownie uległ uszkodzeniu w 1792 r. w trakcie największego pożaru miasta. W 1806 r. Prusacy podjęli zamiar rozebrania kościoła pw. św. Mikołaja. Po klęsce pod armii pruskiej pod Jeną, opuścili Kalisz i kościół ocalał. Gruntowana restauracja kościoła miała miejsce w l. 1869-1876. Prace objęły wzmocnienie sklepienia, wykonanie nowego dachu i więźby, regotyzację okien, przełożenie podłogi, sprawienie organów i nowych schodów na chór. Drugą zakrystię i kapitularz zamieniono w tym czasie na kaplicę Matki Boskiej Pocieszenia. W 1875 r. odbudowano kościelną wieżę wg projektu Franciszka Tournella. W wieży zamontowano ponownie drewnianą konstrukcję dzwonową sygn. George Gandier 1722. W 1875 r. posesję kościelną ogrodzono murem. W l. 1904-05 nastąpiło usunięcie zewnętrznych tynków. W 1957 r. miał miejsce gruntowny remont wnętrza. Z dniem ustanowienia diecezji kaliskiej, dnia 25 marca 1992 r. papież Jan Paweł II podniósł kościół pw. św. Mikołaja do rangi katedry. W l. 1993-1996 gruntowny remont kaliskiej katedry.

Opis

Kościół pw. św. Mikołaja wzniesiono w północno-zachodnim kwartale lokacyjnego miasta. Obecnie świątynia usytuowana jest przy ul. Kanonickiej. W pierwszym etapie, w XIII w. wybudowano dwuprzęsłowe prezbiterium z chórową emporą patronacką oraz parterową zakrystię. Najstarsze fragmenty murów wykonano z cegły, w wątku wendyjskim w połączeniu z wątkiem polskim (gotyckim) oraz z użyciem zendrówki. Kościół orientowany, trzynawowy, halowy, o bryle zewnętrznej w formie bazyliki. Korpus nawowy czteroprzęsłowy, na rzucie zbliżonym do kwadratu. Prezbiterium węższe i niższe od korpusy nawowego, dwuprzęsłowe, zamknięte prostą ścianą. Od pn. w przybudówce mieści się zakrystia oraz na piętrze skarbiec. Do zakrystii przylega kaplica Matki Boskiej Pocieszenia, dostępna z nawy północnej. Od zachodu usytuowana wieża na rzucie kwadratu z kruchtą w przyziemiu. Od pn. do wieży przylega neogotycka kaplica grobowa. Pod kościołem znajdują się krypty grobowe. Bryła kościoła opięta dwuuskokowymi szkarpami. Wokół nawy znajduje się niski cokół. Wieża na podmurówce kamiennej, do wysokości murów naw bocznych - gotycka, z oknami ostrołukowymi. W górnej części neogotycka z 1876 r. zwieńczona sterczynami i hełmem. W ścianie prezbiterium ostrołukowa wnęka, po bokach której znajdują się prostokątne płyciny. Okna naw i prezbiterium uformowane ostrołucznie w l. 1869-72 wg proj. arch. Konstantego Wojciechowskiego. Wschodnie szczyty nawy głównej i nawy południowej otynkowane, barokowe ujęte spływami wolutowymi, rozczłonkowane pilasterkami i gzymsami. Nad prezbiterium znajduje się więźba dachowa późnogotycka, storczykowa, wykonana razem z przedłużeniem nad zakrystią. Dachy kościoła dwuspadowe i pulpitowe pokryte dachówką. Zachowane portale z XIV w., ostrołukowe z profilowanej i glazurowanej cegły

Wnętrze kościoła trójnawowe. Nawa główna otwarta do bocznych czterema parami ostrołukowych profilowanych arkad filarowych. Filary o ściętych narożnikach, opięte późnorenesansowymi pilastrami o wydatnych kapitelach z wolutami i gzymsem, wspierającymi sklepienia kolebkowe z lunetami. Na sklepieniach znajduje się dekoracja stiukowa w typie tzw. lubelsko-kaliskim, o motywach rombów, owali, czteroliści i rozet bogato oprofilowanych. Na poddaszu widoczne ślady pierwotnych gotyckich sklepień. Pomiędzy nawą a prezbiterium ostrołukowa tęcza. W prezbiterium sklepienie gwiaździste (pierwotnie krzyżowe) z dwoma zwornikami, spływające na służki i wsporniki. W zakrystii sklepienie gotyckie krzyżowo-żebrowe ze wspornikami, w skarbczyku kolebkowo-krzyżowe, w kruchcie pod wieżą - kolebkowe. W kaplicy neogotyckie - krzyżowo-żebrowe. Ściany prezbiterium pokryte polichromią z 1905 r. aut. St. Rudzińskiego, St. Jasińskiego i Br. Wiśniewskiego ze scenami z życia księcia Bolesława Pobożnego i jego błogosławionej żony Jolanty. Kaplicę Matki Boskiej Pocieszenia zdobi polichromia i witraże aut. Włodzimierza Tetmajera. Chór muzyczny o formie nadwieszonej, neorenesansowy.

Wśród cennego wyposażenia kościoła na uwagę zasługuje okazały, barokowy ołtarz główny z 1662 roku z rzeźbami świętych i Boga Ojca. Do 1973 r. ołtarz zdobił obraz P. P. Rubensa z Antwerpii z 1620 r. „Zdjęcie z krzyża”. Obraz znajdujący się w kościele od 1621 r., prawdopodobnie został skradziony, a ołtarz dla zatarcia śladów podpalony. Obecnie w ołtarzu znajduje się jedynie kopia obrazu Rubensa. Druga kondygnacja ołtarza poświęcona jest św. Mikołajowi - patronowi katedry, a górna Bogu Ojcu i Duchowi Świętemu. Nad tabernakulum umieszczono figurę Matki Bożej Wniebowziętej. W prezbiterium znajdują się dębowe stalle z postaciami św. Józefa, św. Jana Chrzciciela i dwunastu apostołów. Ołtarze boczne z elementami wyposażenia i w formie rokokowe. Na szczególną uwagę zasługują witraże oraz polichromia Włodzimierza Tetmajera w kaplicy Matki Bożej Pocieszenia, zwanej przez Kaliszan „pod orłami”. Patriotyczne treści polichromii tuż przed I wojną światową zostały częściowo zamalowane, aby uchronić całe dzieło przed nakazem zniszczenia wydanym przez rosyjskiego zaborcę. Dopiero w 1932 r. udało się usunąć z polichromii całą klejową farbę. Secesyjne witraże charakteryzujące się barwnością i dekoracjami z motywami roślinnymi przedstawiają błogosławioną Kingę, starszą siostrę błogosławionej Jolanty, św. Kazimierza, św. Franciszka z Asyżu. Czwarty witraż bez postaci z białymi liliami. W prawej nawie katedry, na wschodniej ścianie znajduje się witraż ze sceną ukrzyżowania oraz przedstawiające św. Augustyna, św. Józefa, św. Tomasza. W kaplicy „pod orłami” znajdują się dwa witraże przedstawiające Matkę Boską Częstochowską oraz Ostrobramską aut. W. Tetmajera.

Dawny klasztor kanoników lateraneńskich, ob. dom parafialny pierwotnie gotycki, później przebudowany, usytuowany jest na północ od kościoła, frontem zwrócony ku południowi. Murowany z cegły, z otynkowanym ścianami szczytowymi, na rzucie prostokąta, piętrowy. Zwartą bryłę budynku wieńczy dwuspadowy, naczółkowy dach. Pod częścią budynku znajdują się piwnice sklepione kolebkowo z lunetami. Wnętrze budynku zostało przekształcone, częściowo z układem dwutraktowym, nieregularne. W większości pomieszczeń przyziemia zachowane sklepienia kolebkowo-krzyżowe i kolebkowe z lunetami. W el. południowej dwa ostrołukowe portale oraz jeden z dwoma kolumienkami. Jeden portal ostrołukowy w el. zachodniej. Okna przemurowane, obecnie prostokątne.

Zabytek dostępny z zewnątrz. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu. Bliższe informacje na katedry oraz godziny Mszy Św. są podane na stronie internetowej diecezji kaliskiej: www.diecezja.kalisz.pl

oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 30-12-2015 r.

Bibliografia

  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, Ruszczyńska T., Sławska A. (red.), t. V, z. 6, pow. kaliski, s. 19 - 22, Warszawa 1959.
  • Gotyckie kościoły w Wielkopolsce, Maluśkiewicz Piotr (red.), Poznań 2008.
  • Kowalski J., Gotyk Wielkopolski. Architektura sakralna XIII-XVI w., Poznań 2010, s. 45, 105-106, 110, 352.
  • Kalisz 18,5. Wybrane problemy z dziejów miasta, Krokos T., Wańka D. (red.), Kalisz 2010.
  • 750 lat lokacji Kalisza, Krokos T., Wańka D. (red.), Kalisz 2018.
  • Niepokonana i wzniosła katedra św. Mikołaja w Kaliszu, Kubasik A. (red.), Bydgoszcz 2000.
  • Wielkopolska. Słownik krajoznawczy, Łęcki W. (red.), Poznań 2002

czas dojazdu do następnego obiektu

3 min.

7 min.

Bazylika pw. Wniebowzięcia NMP
Kalisz

30 minut

Bazylika pw. Wniebowzięcia NMP zwana Sanktuarium św. Józefa to historyczna kolegiata kaliska (1359). Obok kościoła franciszkańskiego i pw. św. Mikołaja należy do najstarszych kościołów miasta. Papież Jan Paweł II w 1978 roku nadał jej godność Bazyliki Mniejszej. Wśród licznych kaliskich świątyń wyróżnia się architektonicznym pięknem oraz monumentalnością. Od XIII wieku związana z miastem, miejsce kultu św. Rodziny. Ponadto kaliska bazylika jest najważniejszym w Polsce ośrodkiem kultu św. Józefa, patrona rodzin.

Historia

Pierwsza gotycka świątynia powstała przed 1359 roku dzięki fundacji arcybiskupa Jarosława Bogorii Skotnickiego, chociaż należy przypuszczać że rozpoczęto jej budowę znacznie wcześniej. To dzięki fundacjom arcybiskupa powstały m.in. nowa gotycka katedra w Gnieźnie, kolegiata i zamek w Uniejowie. W 1583 roku remont starego pałacu biskupiego i przekazanie go jezuitom. W 1609 r. spłonęły więźby i dach na kościele. W 1783 roku nastąpiła katastrofa budowlana na skutek nieudolnej rozbiórki dawnego dworu arcybiskupiego i innych zabudowań jezuickich przyległych do kościoła. Runęła południowa nawa wraz z kaplicami oraz fasada. Nienaruszone pozostały prezbiterium i zakrystia. W latach 1790-1792 odbudowa i przedłużenie kościoła o jedno przęsło w modnym wówczas stylu późnobarokowym. Dotyczy to przede wszystkim wieży i dekoracji wnętrza. Budowniczy obiektu nieznany. W podobnej formie powstały w tym samy czasie kościoły, pokolegiacki w Choczu oraz parafialne w Błaszkach i Tursku (prawdopodobnie dzieło tych samych twórców). Na przedłużeniu nawy południowej wybudowano kaplicę św. Józefa, ozdobioną w 1831 r. malowidłami. Dobudowanie do kościoła wieży. Ok. 1820 roku wzniesiono przy kościele klasycystyczną dzwonnicę (proj. Sylwester Szpilowski) W latach 1925-1926 - odbudowa wieży kościoła po zniszczeniach miasta w Kalisza w 1914 roku (proj. arch. W. Wardęski). W 1948 r. rekonstrukcja zniszczonego w 1945 roku hełmu wieży.

Opis

Kalisz - najstarsze miasto w Polsce, ujęte w dziele Ptolemeusza, z poł. II w., usytuowane na wsch. skraju Wysoczyny Kaliskiej nad rzeką Prosną. Pierwsze ślady osadnictwa w tym miejscu pochodzą z VIII w. p.n.e. Pierwszy gród na Zawodziu powstał w X wieku. Przez Kalisz prowadził słynny szlak bursztynowy. Lokacji nowego Kalisza na obecnym miejscu dokonał książę Bolesław Pobożny ok. 1257 roku. Miasto powstałe na skrzyżowaniu ważnych szlaków komunikacyjnych było zawsze po Poznaniu drugim co do wielkości i znaczenia ośrodkiem w Wielkopolsce. To tu m.in. w 1343 roku Kazimierz Wielki zawarł „wieczysty” pokój z Krzyżakami. Po 1793 roku znalazło się w zaborze pruskim, a od 1815 w rosyjskim, wówczas było siedzibą guberni. W XIX wieku w Kaliszu nastąpił rozwój przemysłu włókienniczego. Zniszczone w dużym stopniu na pocz. I wojny światowej, podniosło się z ruin w okresie międzywojennym. Z Kalisza pochodzili m. in. poeta Adam Asnyk, grafik i rysownik Tadeusz Kulisiewicz, podróżnik Stefan Szolc-Rogoziński, prezydent Polski Stanisław Wojciechowski.

W 1359 roku kościół NMP w Kaliszu zyskał godność kolegiaty i formalnie stał się siedzibą kapituły i archidiakona. Arcybiskup Bogoria Skotnicki pobudował obok kościoła swój dwór, który dostawiono do frontowego szczytu kolegiaty w ten sposób, że z jego ganku można było wejść bezpośrednio na chór kościoła. Arcybiskup zamieszkiwał dwór przy kolegiacie od 1374 roku, aż do swej śmierci (1376). Konsekracja kościoła miała miejsce dopiero w 1445 r.

Obecny kościół późnobarokowy z gotyckim prezbiterium i zakrystią. Prezbiterium zwrócone jest na północny-wschód. Świątynia murowana, otynkowana, o korpusie trzynawowym i formie bazyliki z czworoboczną wieżą w fasadzie. Nawa na rzucie prostokąta, czteroprzęsłowa, pierwotna gotycka była na rzucie zbliżonym do kwadratu, prezbiterium nieco węższe od nawy głównej, dwuprzęsłowe zamknięte ścianą prostą. Na przedłużeniu nawy północnej zakrystia, a południowej ośmioboczna kaplica św. Józefa. W dolnej partii wieży usytuowana kruchta. W podziemiu Kaplicy Wdzięczności i Męczeństwa można obejrzeć zachowane fragmenty gotyckich murów fundamentowych pierwotnej zachodniej fasady kościoła, co jest dowodem na przedłużenie kościoła po odbudowie w latach 1790-1792. Fasada kościoła, zachodnia opilastrowana na narożach z wolutowymi spływami, z wysuniętym ryzalitem na osi. Otwory okienne prostokątne, zamknięte łukiem półpełnym. W półszczytach naw bocznych są okienka owalne. Zewnętrzne drzwi główne dwuskrzydłowe, pseudopłycinowe z dekoracją, datowane na 1790 r. Sklepienia w nawie głównej są kolebkowe na gurtach spływające na głowice pilastrów, w nawach bocznych żaglaste na gurtach. W prezbiterium późnogotyckie sklepienie gwiaździste z dwoma zwornikami i wspornikami, w zakrystii kolebkowo-krzyżowe. Kaplica św. Józefa nakryta czterodzielną kopułką na gurtach ozdobiona polichromią z 1831 r., scenami ze Starego Testamentu. Ołtarze boczne i w kaplicy św. Józefa oraz ambona i prospekt organowy, ławki mają ornamentykę późnobarokową i rokokową. Największym skarbem bazyliki kaliskiej jest obraz Świętej Rodziny, malowany na płótnie, uznawany za cudowny od końca XVIII wieku, kiedy to został ozdobiony papieskimi koronami. Swoją wielkością (1,5x2,5 m) i symboliką przedstawiającą Św. Rodzinę na tle panoramy typowego polskiego miasta budził zachwyt i zdumienie. Nad postaciami unosi się gołębica symbolizująca Ducha Świętego i Bóg Ojciec z szeroko rozpostartymi ramionami oraz napis: "Idźcie do Józefa". Jak należy się domyślać, na obrazie tym umieszczono scenę powrotu dwunastoletniego Jezusa z Matką Boską i Świętym Józefem z Jerozolimy do Nazaretu. Bogate wyposażenie świątyni prezentowane jest w kościelnym skarbcu.

Obiekt dostępny dla zwiedzających. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu. Bliższe informacje na temat parafii oraz godziny Mszy Św. są podane na stronie internetowej diecezji kaliskiej: www.diecezja.kalisz.pl

Oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 15.10.2014 r.

Bibliografia

  • Anders P., Województwo kaliskie, szkic monograficzny, Poznań 1983.
  • Rocznik Diecezji Kaliskiej - 2002, Kalisz 2002.
  • Łęcki Wł., Wielkopolska - słownik krajoznawczy, Poznań 2002.
  • Barokowe kościoły Wielkopolski, red. Maluśkiewicz P., Poznań 2006.
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, Ruszczyńska T., Sławska A. (red.), t. 5, z. 6 pow. kaliski, s. 12-19, Warszawa 1960.
  • Kolegiata kaliska na przestrzeni wieków 1303-2003, materiały pokonferencyjne, Kucharki G., ks. Plota J. (red.), Kalisz 2004.
  • Tomala J., Miasto lokacyjne w XIII-XVIII wieku, Kalisz 2004.

czas dojazdu do następnego obiektu

1 min.

Cerkiew prawosławna pw. śś. Piotra i Pawła
Kalisz

15 minut

Cerkiew prawosławna w Kaliszu zbudowana w neoromańskim stylu nosząca wezwanie śś. Piotra i Pawła jest świadectwem wielokulturowej historii miasta i obecności wyznawców wschodniego kościoła. Przy czynnym obiekcie istnieje parafia farna. Wnętrze obiektu zostało wyposażone w ikonostas i inne sprzęty z wcześniej istniejącej cerkwi. Świątynia otrzymała również wezwanie po swojej poprzedniczce, świętych Apostołów Piotra i Pawła. Obok cmentarza grecko-prawosławnego przy Rogatce Wrocławskiej oraz cmentarza wojskowego na Majkowie cerkiew Świętych Apostołów Piotra i Pawła przy ulicy Niecałej jest jednym z najważniejszych miejsc, związanych z „prawosławnym Kaliszem”.

Historia

Zatwierdzenie planów budowy miało miejsce w listopadzie 1928 roku.7 kwietnia 1929 roku położono kamień węgielny pod nową świątynię prawosławną. Projekt wyk. Michał Zenowicz. W latach 1929-1930 - budowa cerkwi odbyła się pod kierownictwem inż. Alberta Nestrypke. Do budowy obiektu wykorzystano materiał z rozbieranej cerkwi powstałej w l. 1875-77, a usytuowanej przy obecnym pl. Jana Pawła II. Lata 90. XX wieku - remont świątyni.

Opis

Kalisz - najstarsze miasto w Polsce, ujęte w dziele Ptolemeusza, z poł. II w., usytuowane na wsch. skraju Wysoczyny Kaliskiej nad rzeką Prosną. Pierwsze ślady osadnictwa w tym miejscu pochodzą z VIII w. p.n.e. Pierwszy gród na Zawodziu powstał w X wieku. Przez Kalisz prowadził słynny szlak bursztynowy. Lokacji nowego Kalisza na obecnym miejscu dokonał książę Bolesław Pobożny ok. 1257 roku. Miasto powstałe na skrzyżowaniu ważnych szlaków komunikacyjnych było zawsze po Poznaniu drugim co do wielkości i znaczenia ośrodkiem w Wielkopolsce. Po 1793 roku znalazło się w zaborze pruskim, a od 1815 w rosyjskim, wówczas było siedzibą guberni. Odsetek prawosławnych w Kaliszu aż do połowy lat 60. XIX wieku był niewielki. Od połowy XVIII wieku zaczęli przybywać do Kalisza uchodźcy z Bałkanów, których nazywano Grekami. Oni to stworzyli w mieście społeczność prawosławną. Później wyznawcami prawosławia była administracja cywilna i wojskowa zaborcy rosyjskiego, gdyż Kalisz był stolicą guberni na terenie Królestwa Polskiego. Tuż przed wybuchem I wojny ludność prawosławna stanowiła ok. 7-9% stałej ludności miasta. Zdecydowaną większością wśród wyznawców byli Rosjanie.

Pierwsza cerkiew powstała w Kaliszu ok. 1818-1825 przy ul. Stanisława, w budynku dawnego klasztoru klarysek i nosiła wezwanie św. Atanazego. Była również w Kaliszu cerkiew garnizonowa od 1832 roku pw. św. Jerzego, którą zlikwidowano po zakończeniu I wojny światowej i odejściu rosyjskich żołnierzy. W latach 1875-77 na obecnym pl. Jana Pawła II zbudowano monumentalną cerkiew o cechach bizantyjskich. Los cerkwi pw. św. św. Apostołów Piotra i Pawła został określony w 1919 roku, gdy podjęto decyzję o jej rozbiórce. Prace rozbiórkowe trwały aż po 1930 rok. Jeden z krzyży tej świątyni wieńczy obelisk „Tysiąclecia Chrztu Rusi 988-1988” na Cmentarzu Wojskowym na Majkowie.

Po 1920 roku do Kalisza przybyli internowani ukraińscy żołnierze atamana Semena Petlury. Dwa obozy istniały do 1924 roku. Na ich terenie oraz w okresie późniejszym zbudowano świątynie prawosławne. Potrzeby społeczności prawosławnej były jednakże większe, w związku z powyższym zatwierdzono w 1928 roku plany budowy nowej cerkwi. We wrześniu 1930 roku oddano cerkiew w użytkowanie.

Cerkiew prawosławna usytuowana na północnym skraju miejskiego parku, przy ul. Niecałej jest obiektem jednonawowym z pseudotranseptem i węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Nawa nakryta dachem namiotowym o czterech połaciach, z sygnaturką. Wieża zwieńczona ośmiobocznym dachem namiotowym zakończonym baniastym hełmem, kulą i krzyżem. Elewacje świątyni tynkowane, w partii korpusu rozczłonkowane za pomocą uskoku cokołu, fryzem arkadkowym oraz gzymsem koronującym. Fasada dwukondygnacyjna, trójosiowa, w dolnej partii z ryzalitem, w którym umieszczono drzwi, obramione archiwoltą dekorowaną ornamentem roślinno-geometrycznym. Fasadę flankują niższe aneksy z blendami, a wieńczy ośmioboczna wieża. Elewacje prezbiterium i aneksów artykułowane cokołem, otworami okiennymi oraz wieńczącym gzymsem.

We wnętrzu nawa poprzedzona kruchtą oraz babińcem. Kruchta mieści schody prowadzące na chór muzyczny otwarty do nawy półkolistą arkadą. Wnętrze zdobi polichromia z motywami krzyży greckich, wici roślinnej i geometryczno-roślinnej. W przyłuczach arkad nawy od strony prezbiterium wizerunki czterech ewangelistów. Na sklepieniu plafon z wizerunkiem Chrystusa Pantokratora i malowidło św. Ducha w promienistej glorii uskrzydlonych główek Serafinów. W cerkwi znajduje się ikonostas z 4 ćw. XIX w. z ikonami MB, Chrystusa Pantokratora, św. Michała, św.św. Piotra i Pawła. Ikona Matki Boskiej, cudem uniknęła zniszczenia w czasie II wojny światowej, gdyż pocisk przeszedł tylko przez szybę, a nie uszkodził obrazu.

Obiekt dostępny po uzgodnieniu. Parafia farna w Kaliszu jest jedną czterech parafii wchodzących w skład dekanatu Łódź, diecezji łódzko-poznańskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 16.10.2014 r.

Bibliografia

  • Anders P., Województwo kaliskie, szkic monograficzny, Poznań 1983.
  • Łęcki Wł., Wielkopolska - słownik krajoznawczy, Poznań 2002.
  • Kościelniak W., Kronika miasta Kalisza, Kalisz 1989.
  • Dzieje Kalisza, Rusiński Władysław (red), Poznań 1977.
  • Dziubek A., Cmentarz majkowski w Kaliszu, [w:] Rocznik Kaliski, t. XXXV, s. 103-124, Kalisz 2009.
  • Małyszko S., Zabytkowe cmentarze przy rogatce w Kaliszu, Kalisz 2003.

czas dojazdu do następnego obiektu

9 min.

7 min.

Cmentarz prawosławny przy Rogatce
Kalisz

15 minut

Cmentarz prawosławny przy Rogatce w Kaliszu powstały w 1774 r. jest obok cmentarzy rzymsko-katolickiego i ewangelickiego, świadectwem wielokulturowej historii miasta. Na terenie cmentarza pochowano oprócz Macedończyków, pierwszych wyznawców prawosławia, przed 1918 r. wielu wyższych rangą urzędników władz zaborczych, a także oficerów wojsk carskich. Nagrobki oraz grobowce prezentują mimo zniszczeń wysoką wartość artystyczną.

Historia

Kalisz, miasto leżące przy ważnych szlakach handlowych, od początku swego istnienia było ośrodkiem, w którym spotykali się przedstawiciele różnych narodów, religii i kultur. Widoczne to było zwłaszcza w okresie polokacyjnym oraz w okresie przyspieszonej industrializacji w pierwszej poł. XIX w. W średniowieczu byli to głównie Niemcy oraz Żydzi. To już w 1261 r. Statut Kaliski brał w opiekę księcia przybywających do miasta Żydów. W poł. XVIII w. osiedlali się w Kaliszu a także w większych miastach Wielkopolski Macedończycy, o wyznaniu bizantyjsko-greckim. Kupcy handlujący węgierskim winem przybywali do Polski nie bezpośrednio z Macedonii, ale z Węgier. Przez mieszkańców miasta nazywani byli Grekami. Liczba osób tego wyznania wzrastała powoli. W 1793 r. mieszkało w Kaliszu 41 osób, a w 1804 r. - 60. Po 1815 r., gdy Kalisz znalazł się na terenie zaboru rosyjskiego do miasta zaczęli napływać rosyjscy urzędnicy z rodzinami oraz odziały kozaków, wyznania prawosławnego. Liczba wyznawców wahała się w zależności od tego, czy Kalisz był stolicą guberni, czy też nie. Po II wojnie światowej liczba prawosławnych w Kaliszu spadła do kilkunastu osób.

Opis

Cmentarz prawosławny, zwany też greko-rosyjskim usytuowany jest na niewielkim wzgórzu, przy ul. Górnośląskiej 8, nieopodal Rogatki, naprzeciwko cmentarza rzymsko-katolickiego i ewangelickiego. Od zachodu widok na cmentarz zasłania blok mieszkalny. Od strony ulicy w miejscu dawnego podjazdu znajdują się schody, które prowadzą do klasycystycznej bramy, ujętej po obu stronach otynkowanym murem z wyższymi słupkami. Założony na planie pięcioboku zbliżonego do kwadratu, zajmuje powierzchnię 0,315 ha. Jego obszar podzielono na kwatery, z główną aleją na osi bramy frontowej, zamkniętą kaplicą Kononowa z k. XIX w. Na cmentarzu zachowany bogaty drzewostan składający się z dębów, kasztanowców i klonów.

Klasycystyczna brama pierwotnie pokryta była boniowanym tynkiem ze sztukatorskimi elementami wieńczącego gzymsu. Znajdowały się również na niej napisy w jęz. rosyjskim. Elementy te zniszczono w czasie remontu w l. 60. XX w. Na froncie zachowały się natomiast dekoracyjne naczółki nad niższymi od bramy furtami bocznymi i płaskorzeźbione wieńce. W trakcie remontu, w l. 60. XX w., prawdopodobnie wymieniono drewniane ażurowe wrota bramy oraz drewniane drzwi we furtach na metalowe. Brama zwieńczona jest wydatnym gzymsem z metalowym krzyżem.

Przed 1918 r. na cmentarzu chowano wyższą rangą urzędników władz zaborczych wyznania prawosławnego, a także oficerów i generalicję wojsk carskich. Zaraz przy bramie znajdują się groby pułkowników. Wyróżnia się grób pułkownika Łukowkina, dowódcy 28 Pułku Kozackiego zmarłego w 1838 r. Na jego grobie postawiono klasycystyczny pomnik z piaskowca złożony z cokołu i ułamanej, kanelowanej kolumny, zwieńczonej wazą z podwieszanymi chustami. Na cokole zachowała się ryta inskrypcja, a na trzonie kolumny - płaskorzeźba uskrzydlonej klepsydry, symbolizującej upływ czasu. W północnej części cmentarza znajduje się komora grobowa, w której pochowano został w 1858 r. książę Aleksander Siergiejewicz Golicyn IV, rosyjski generał -major, naczelnik Wojennego Okręgu Kaliskiego. Nie istnieje 2,5 metrowy pomnik, ozdobiony niegdyś licznymi emblematami wojskowymi, który znajdował się na tej komorze grobowej. Nieopodal znajdują się dwa kamienne krzyże żołnierzy, jeden z nich pochodzi z 1829 r. i jest jednym z najstarszych na cmentarzu. W części pd.-zach. cmentarza znajduje się piaskowcowy pomnik nagrobny Jekateriny Borysowicz i jej zmarłych synów z 1836 r., żony proboszcza Bazylego. Pomnik składa się z dekoracyjnie opracowanego cokołu i wysokiego obelisku zakończonego metalowym krzyżem. W otoczeniu znajdują się proste piaskowcowe płyty z końca XIX i pocz. XX w. W tej części cmentarza znajduje się klasycystyczny grobowiec Katasanowów, Myszkiewiczów i Grabowskich. W nim spoczął w 1900 r. ostatni z tzw. Greków kaliskich Jan (Rayko) Rajko-Grabowski, właściciel księgarni w Kaliszu. Inskrypcję jemu poświęconą wykuto w jęz. polskim na awersie starego krzyża z piaskowca, ustawionego w półkoliście sklepionym prześwicie dolnego członu grobowca wystawionego w 1828 r. Na zamknięciu głównej alei biegnącej od bramy usytuowana jest imponująca neorenesansowa kaplica grobowa Kononowa. Jej elewacje są bogato zdobione boniowaniem, licznymi kolumnami, płycinami i fryzami, a nakryta jest namiotowym dachem z tzw. kokosznikami oraz cebulastym hełmem. W kaplicy pochowano w 1891 r. naczelnika miejskiego więzienia w Kaliszu Ksenofonta Sawielewicza Kononowa, jego syna Pietra, który zmarł jako niemowlę i jego żony.

Zabytek dostępny po uzgodnieniu z Zarządem Parafii Prawosławnej w Kaliszu.

oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 30-12-2015 r.

Bibliografia

  • Małyszko St., Zabytkowe cmentarze przy rogatce w Kaliszu, s. s. 53-87, Kalisz 2012.
  • Anders P., Kalisz, Ostrów Wlkp. i okolice, Poznań 1986.
  • Małyszko St., Cmentarze przy rogatce (w:) „Spotkania z zabytkami” Nr 6, s. 26-27, 2003.
  • Przygodzki S., Społeczność emigrantów macedońskich w Kaliszu w I połowie XIX wieku (w:) „Kalisz - miasto otwarte. Mniejszości narodowe w dziejach Kalisza i ziemi kaliskiej, s. 56-59, Kalisz 2006.

czas dojazdu do następnego obiektu

3 min.

2 min.

Cmentarz ewangelicki przy Rogatce
Kalisz

30 minut

Cmentarz ewangelicki przy Rogatce w Kaliszu powstały w 1790 r. jest obok cmentarzy rzymsko-katolickiego i prawosławnego, świadectwem wielokulturowej historii miasta. Na terenie cmentarza pochowano wielu zasłużonych obywateli wyznania ewangelickiego miasta Kalisza oraz jego okolic. Nagrobki oraz grobowce prezentują mimo zniszczeń wysoką wartość artystyczną.

Historia

Kalisz, miasto leżące przy ważnych szlakach handlowych, od początku swego istnienia było ośrodkiem, w którym spotykali się przedstawiciele różnych narodów, religii i kultur. Widoczne to było zwłaszcza w okresie polokacyjnym oraz w okresie przyspieszonej industrializacji w pierwszej poł. XIX w. W średniowieczu byli to głównie Niemcy oraz Żydzi. Ci pierwsi pierwotnie byli wyznania katolickiego. Od poł. XVI w. protestantów kaliskich (w tym kalwinów, Lateran, braci polskich i braci czeskich) chowano na tzw. „Górce Luterskiej”. Miasto nie stało się silnym ośrodkiem reformacji, a protestantów w Kaliszu było niewielu. W l. 1787-1788 ewangelicy wynajmowali w kaliskim ratuszu pomieszczenie na dom modlitwy. Cmentarz ewangelicki przy Rogatce, istniejący do dziś utworzono w 1790 r. w północnej części piaszczystego pagórka naprzeciwko istniejącego już cmentarza prawosławnego. Liczba ludności niemieckiej wyznania protestanckiego gwałtownie wzrosła po 1793 r., po II rozbiorze Polski, gdyż do miasta napłynęła znaczna liczba urzędników oraz kolonistów. W 1795 r. utworzono w Kaliszu parafię ewangelicko-augsburską, która dwa lata później przejęła kościół pojezuicki. W 1806 r. wraz z nadejściem wojsk napoleońskich liczba ludności protestanckiej Kalisza uległa gwałtownemu zmniejszeniu. Zapewne w 1791 r. cmentarz ogrodzono drewnianym płotem. W 1834 r. teren cmentarza został powiększony. Ok. poł. l. 30. XIX w. przebudowano mur ogrodzeniowy i zapewne wzniesiono bramę z wieżami, która istniała jeszcze w 1853 r. We wschodniej części mur urozmaicono arkadami i zaczęto na nim umieszczać kamienne tablice. Najstarsza z nich pochodzi z 1832 r. W 1840 r. jeszcze cały cmentarz nie był otoczony murem. W tym czasie zbudowano przy cmentarzu budynek z muru pruskiego, w którym przechowywano karawan. W 1853 r. cmentarz posiadał rozplanowanie na rzucie litery „L”, które zachowało się do czasów współczesnych. W l. 1870-1871 przeprowadzono meliorację cmentarza oraz zniwelowano część zbocza wzgórza w związku z nową lokalizacją i budową murowanego domu dla grabarzy z izbą przedpogrzebową, murowanej wozowni-garażu dla karawanu. W 1874 r. ewangelicy stanowili 9,1 % ludności miasta. W 3 ćw. XIX w. wzniesiona została klasycystyczna brama. W trakcie I wojny światowej cmentarz nie uległ zniszczeniu. W l. 30. XX w. cmentarz był zapełniony zwłaszcza w części wschodniej. W tymże czasie otynkowano mur cmentarny od ul. Harcerskiej i Górnośląskiej. W czasie II wojny światowej zabrano z cmentarza metalowe ogrodzenia grobów oraz fragmenty pomników. W l. 40 i 50. XX w. zadbany wcześniej cmentarz zaczął popadać w ruinę. W 1956 r. wykonano remont bramy. W 1977 r. cmentarz został zamknięty. W 2001 r. wykonano nowe tynki na bramie i murze oraz zamieniono drewniane wrota na metalowe.

Opis

Cmentarz ewangelicki, usytuowany jest na wyniesieniu terenu, przy ul. Harcerskiej i Górnośląskiej 8, nieopodal Rogatki i sąsiaduje z cmentarzem rzymsko-katolickim. Po przeciwnej stronie ul. Górnośląskiej znajduje się cmentarz prawosławny. Główna brama na cmentarz, poprzedzona monumentalnymi schodami, prowadzi od strony ul. Harcerskiej od pn.-wsch. Cmentarz założony na planie wieloboku zbliżonego do dużej litery „L” , zajmuje powierzchnię 0,82 ha. Jego obszar podzielono na prostokątne kwatery z krzyżującymi się pod kątem prostym alejkami. Cmentarza ogrodzony jest ceglanym otynkowanym murem Na cmentarzu zachowany bogaty drzewostan składający się z wiązów, dębów, jesionów oraz kasztanowców.

Klasycystyczna brama z 3 ćw. XIX w. wzniesiona zapewne w miejscu poprzedniej. Środkowa część z bramą zwieńczona niskim, trójkątnym szczytem, wydzielonym od dołu masywnym kostkowym gzymsem. Obecną formę brama przybrała zapewne na skutek remontów. Po ostatnim, na pocz. XXI w. umieszczono na niej napis: „Cmentarz ewangelicki, A.D. 1689 i nieco niżej Luterska Górka” Stanowi on nawiązanie do pierwszego ewangelickiego cmentarza powstałego w Kaliszu. Po bokach głównej bramy znajdują się dwie niższe furty.

Na cmentarzu zachowały się mimo zniszczeń i upływu czasu liczne płyty nagrobne oraz grobowce z XIX oraz 1 poł. XX w. Najstarszymi są kamienne tablice z lat 20-50. XIX w. umieszczone na murze cmentarnym. W pd.-wsch. części oraz przy murze zachowały się liczne grobowce przyścienne z 2 poł. XIX oraz z 1 poł. XX w. Część z nich ma wspólną komorę z grobowcami z cmentarza rzymsko-katolickiego. Grobowce w większości eklektyczne, neogotyckie lub neoklasycystyczne. Już w pobliżu bramy usytuowany jest jeden z najstarszych, klasycystyczny pomnik poświęcony Wojciechowi Bożymirowi Greffenowi z l. 1817-20, byłemu pułkownikowi wojsk polskich, uczestnikowi kampanii w latach 1792, 1794 oraz 1809. Pomnik mimo zniszczeń i niefortunnych zabiegów konserwatorskich przedstawia się imponująco. Bogate gzymsy i bordiury z motywem liści laurowych i liści akantu ujmują prostopadłościenny cokół ustawiony na trzystopniowej podstawie. Najbogatszy wystrój posiada obelisk, niegdyś zwieńczony poduszką z insygniami wojskowymi. Na frontowej jego ścianie znajduje się płaskorzeźba kobiety ubranej w antyczny strój klęczącej pod krzyżem. Na bocznych ścianach skrzyżowane lance i wieniec chwały z szarfą, a od frontu tarczę herbową z labrami. Na narożach zachowały się pozostałości stiukowych rzeźb hełmów kirasjerskich. Wśród wielu kamiennych, neoklasycystycznych płyt nagrobnych wyróżnia się miejsce pochówku pierwszego pastora kaliskiej parafii ewangelicko-augsburskiej Carla Friedricha Herzberga zm. w 1812 r. i jego żony Henrietty. Niezwykle wartościowym jest klasycystyczny nagrobek z piaskowca zwieńczony rzeźbioną urną na postumencie, którego boki mieszczą medaliony z inskrypcjami. Spoczywają pod nim pochodzący z Kobylina mistrz kotlarski Samuel Krause (zm. w 1820 r.) i jego żona Charlotte. Przy murze od strony ul. Górnośląskiej znajdują się trzy przyścienne grobowce z pocz. XX w., w których pochowano członków rodziny Hemplów, przybyłych z Czech, założycieli fabryki haftów i koronek klockowych. W narożniku pd.-wsch. cmentarza, w komorze grobowej zwieńczonej wysokim kamiennym krzyżem pochowano długoletniego pastora kaliskiej parafii Ernsta Johanna Augusta von Modla (pastorem był w l. 1821-1860). Obok spoczęła jego żona Friederike z d. Schneider. Przy murze rozgraniczającym cmentarz ewangelicki od rzymsko-katolickiego pochowano m. in. budowniczego fortepianów Fryderyka Hinza (zm. 1890). Od poł. lat 50. XIX w. miał przy ul. Stanisława prywatną wytwórnię fortepianów, a od 1884 r. przy ul. Rybnej wyrabiał także fisharmonie. Na cmentarzu spoczywają członkowie rodziny Nestrypke, którzy zajmowali się m. in. projektowaniem parków (Marchwacz, Kalisz), byli architektami (budowa nowej cerkwi w Kaliszu). Przy murze cmentarnym pochowano niezwykle szanowanych w XIX w. dwóch lekarzy kaliskich Sturmów. Nekropolia w Kaliszu to również miejsce pochówku przemysłowców kaliskich. W 1915 r. wzniesiono Grób rodziny Arnolda Fibigera, założycieli fabryki fortepianów (po II wojnie znanej jako Fabryka Fortepianów i Pianin „Calisia”). Imponująco przedstawia się klasycystyczna kaplica grobowa Rephanów, założycieli w 1815 r. w Kaliszu manufaktury sukienniczej, która z czasem stała się największą w województwie. Kaplica powstała w l. 30. XIX w. Jej tynkowane elewacje artykułowane są pseudoarkadami z zaznaczonymi impostami i profilowanymi archiwoltami. Wystrój dopełnia belkowanie z fryzem tryglifowym i profilowany gzyms wieńczący, a na el. frontowej dekoracja sztukatorska. W l. 70. XX w. rozebrano malowniczą kopułę, która wieńczyła kaplicę i zastąpiono ją niskim dachem dwuspadowym. Teren przed kaplicą otoczony metalową, ażurową balustradą kryje podziemną kryptę grobową, w której znajdowało się w 2006 r. 17 sarkofagów i trumien. Obecnie kaplica Rephanów pełni również funkcję składowiska cenniejszych elementów ze zniszczonych nagrobków.

Zabytek dostępny.

oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 30-12-2015 r.

Bibliografia

  • Małyszko St., Zabytkowe cmentarze przy rogatce w Kaliszu, s.87-147, Kalisz 2012.
  • Anders P., Kalisz, Ostrów Wlkp. i okolice, Poznań 1986.
  • Małyszko St., Cmentarze przy rogatce (w:) „Spotkania z zabytkami” Nr 6, s. 26-27, 2003.
  • Parafia ewangelicko-augsburska w Kaliszu. Materiały do dziejów, Lisiecka M., Walczak K. (oprac.), Kalisz 1995.
  • Dziedzictwo przemysłowe Kalisza i regionu, Krokos Tadeusz (red.), wyd. PTH Oddział w Kaliszu, Kalisz 2003.

czas dojazdu do następnego obiektu

1 min.

2 min.

Cmentarz rzymsko-katolicki
Kalisz

godzina

Cmentarz rzymskokatolicki pochodzący z 1807, poszerzony w 1841 roku założony obok ewangelicko-augsburskiego oraz leżącego po drugiej stronie ulicy grecko-katolickiego jest świadectwem wielokulturowej historii miasta Kalisza. Wszystkie trzy cmentarze znajdują się przy Rogatce Wrocławskiej, wybudowanej w 1821 roku. Cmentarz rzymskokatolicki łączy się grobami z cmentarzem luterańskim. Obok siebie spoczywają członkowie tych samych rodzin, ale innego wyznania. Pierwotnie usytuowany za miastem jest miejską kaliską nekropolią, gdyż pierwotnie chowano zmarłych w otoczeniu kościołów, a fundatorów w samych świątyniach.

Historia

W 1787 r. zaprzestano pochówków na cmentarzach przykościelnych na terenie miasta lokacyjnego. W latach 1803-1807 - prace zmierzające do utworzenia zamiejskiego cmentarza katolickiego. W 1808 r. ogrodzenie cmentarza ceglanym murem przez majstra cechowego Bernstejna. Wykonano też bramę, ale nieznany jest jej wygląd. Od 1827 roku zaczęto wykonywać pierwsze pomniki na terenie cmentarza. W 1840 r. wzniesiono dom przedpogrzebowy (kostnicę) z mieszkaniem grabarza i stróża cmentarnego oraz nową klasycystyczną bramę. W 1841 r. miało miejsce poszerzenie cmentarza w kierunku zachodnim i wytyczenie nowych kwater oraz ścieżek. W latach 1871-1877 - wykonanie ceglanego muru w miejscu drewnianego parkanu cz. zachodniej. W latach 1913-1977 cmentarz był okresowo zamknięty; ze względu na jego zapełnienie zezwalano na pochówki tylko w grobach rodzinnych oraz murowanych. Okres II wojny światowej - zrabowano wszelkie metalowe ogrodzenia grobów i detale. W 2 poł. XX w. w miejscu grobów ziemnych stawiano lastrykowe, proste nagrobki. Po 1990 roku renowacja najwartościowszych nagrobków cmentarza.

Opis

Kalisz - najstarsze miasto w Polsce, ujęte w dziele Ptolemeusza, z poł. II w., usytuowane na wsch. skraju Wysoczyny Kaliskiej nad rzeką Prosną. Pierwsze ślady osadnictwa w tym miejscu pochodzą z VIII w. p.n.e. Pierwszy gród na Zawodziu powstał w X wieku. Przez Kalisz prowadził słynny szlak bursztynowy. Lokacji nowego Kalisza na obecnym miejscu dokonał książę Bolesław Pobożny ok. 1257 roku. Miasto powstałe na skrzyżowaniu ważnych szlaków komunikacyjnych było zawsze po Poznaniu drugim co do wielkości i znaczenia ośrodkiem w Wielkopolsce.

Pierwotnie zmarłych chowano na cmentarzach przykościelnych na terenie miasta lokacyjnego, także na Zawodziu oraz przy kościołach sąsiednich wsi. Rozwój miasta oraz względy sanitarne stały się przyczyną utworzenia miejskiego cmentarza poza granicami miasta.

Nowy cmentarz powstały na gruntach wsi Dobrzec Mały, od północnego-wschodu graniczył z cmentarzem ewangelickim, a od północnego-zachodu i południowego-wschodu ujęty był zboczami pagórka, popularnie zwanymi tarasami. Zajmował teren czworoboku zbliżonego do kwadratu z wjazdem i bramą główną od pobliskiego traktu wrocławskiego, ob. ul. Górnośląskiej. Teren cmentarza został podzielony na cztery niesymetryczne kwatery o różnej wielkości. Przejścia między nimi wytyczono na rzucie krzyża łacińskiego ułożonego nieco ukośnie względem krawędzi cmentarza. Taki układ dróg i kwater cmentarza spowodowany był ukształtowaniem terenu.

W pierwszym okresie oprócz zmarłych z parafii kaliskich, w 1813 roku pochowano zmarłych żołnierzy napoleońskich (uczestników wyprawy na Moskwę), z pobliskiego lazaretu w klasztorze oo. Reformatów. W pierwszych latach samobójców grzebano poza murem cmentarza. Od 1831 roku chowano ich oraz więźniów na cmentarzu cholerycznym na Tyńcu. W latach 20 i 30 XIX w. dominowały groby ziemne, z drewnianym krzyżem, czasem na murze umieszczane były tablice inskrypcyjne. W narożu płd.-wsch. znajduje się najstarszy pomnik w formie piramidy z tablicą z 1827 roku i miejsce pochówku mjr wojsk polskich Stanisława Broszkowskiego.

Cmentarz rzymskokatolicki zajmuje teren o powierzchni 1,8530 ha. Mimo że nadano mu geometryczne kształty i regularny układ ścieżek, dość trudno odnaleźć się w labiryncie grobów. Założono go na rzucie wieloboku zbliżonego do trójkąta, podzielono na czworoboczne kwatery dwiema alejami podłużnymi, z których główna biegnie łukowato na osi wschód-zachód oraz alejami poprzecznymi. Na cmentarzu zachował się bogaty drzewostan w postaci wiązów (ok. 120 letnich), kasztanowców, lip, klonów oraz żywotników. Brama główna wschodnia, od ul. Górnośląskiej o formach klasycystycznych. Przy zachodniej bramie usytuowany dawny klasycystyczny budynek grabarza. Na murze cmentarza liczne tablice inskrypcyjne z 2 poł. XIX wieku poprzedzone nowszymi grobowcami przyściennymi z k. XIX i pocz. XX w. przeważnie neoklasycystycznymi i eklektycznymi. Przy głównej alei usytuowano kaplice grobowe. Na cmentarzu zostali pochowani najbardziej zasłużeni obywatela Kalisza z XIX i XX wieku wyznania rzymsko-katolickiego. Obok na cmentarzu ewangelicko-augsburskim spoczywają obywatele miasta innego wyznania.

Obiekt dostępny dla zwiedzających. Cmentarz należy do parafii pw. św. Mikołaja w Kaliszu. Biuro parafii znajduje się przy ul. Kanonickiej 5. (tel. 62 7573919)

Oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 17.10.2014 r.

Bibliografia

  • Anders P., Województwo kaliskie, szkic monograficzny, Poznań 1983.
  • Łęcki Wł., Wielkopolska - słownik krajoznawczy, Poznań 2002.
  • Kościelniak W., Kronika miasta Kalisza, Kalisz 1989.
  • Dzieje Kalisza, Rusiński Władysław (red), Poznań 1977.
  • Dziubek A., Cmentarz majkowski w Kaliszu, [w:] Rocznik Kaliski, t. XXXV, s. 103-124, Kalisz 2009.
  • Małyszko S., Zabytkowe cmentarze przy rogatce w Kaliszu, Kalisz 2003.

czas dojazdu do następnego obiektu

9 min.

6 min.

Cmentarz żydowski
Kalisz

godzina

Cmentarz żydowski przy ul. Podmiejskiej w Kaliszu jest jednym z nielicznych świadectw wielowiekowej obecności Żydów w mieście Kaliszu i wielokulturowej historii tego miasta. Na jego terenie zgromadzono macewy ze starego cmentarza przy ul. Handlowej. Na cmentarzu postawiono pomnik - obelisk poświęcony pamięci 420 Żydów z Błaszek zamordowanych przez hitlerowców.

Historia

Kalisz, miasto leżące przy ważnych szlakach handlowych, od początku swego istnienia było ośrodkiem, w którym spotykali się przedstawiciele różnych narodów, religii i kultur. W okresie po lokacji miasta byli to głównie Niemcy oraz Żydzi. Już w 1213 r. Żydzi osiedli w miejscowości Zidowice koło Kalisza. W 1264 Statut Kaliski wydany przez Bolesława Pobożnego brał w opiekę księcia przybywających do miasta Żydów. Dokument określał kwestię władzy nad ludnością żydowską, zasady na jakich mogli prowadzić działalność kredytową i handlową oraz wyznaczał normy w kontaktach z chrześcijanami oraz przewidywał kary za zbezczeszczenie cmentarza lub synagogi. Znalazły się w nim także przepisy dotyczące skierowanych przeciwko Żydom oskarżeń o mord rytualny. Przepisy prawa potwierdzane były w 1334 r. przez Kazimierza Wielkiego oraz przez kolejnych władców Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Kazimierza Jagiellończyka w 1453 r. i Zygmunta Starego w 1539 r. Statut Kaliski, pełnił przez wieki rolę podstawowej regulacji sytuacji prawnej Żydów w Polsce. Dodatkowo zapewniał on wolność osobistą i bezpieczeństwo Żydom, włączając w to swobodę wyznania, podróżowania i handlu. W 1358 r. Kazimierz Wielki wydał zezwolenie na budowę pierwszej synagogi, która zapewne była drewniana. Murowana synagoga powstała w 1659 r. Tzw. stary cmentarz żydowski w Kaliszu powstał pomiędzy 1285 a 1287 r., przy zbiegu obecnych ulic Nowy Świat, Handlowej i Skalmierzyckiej. Czynsz za cmentarz opłacany był przez gminę żydowską pieprzem, szafranem i innymi korzeniami. O zamożności i wpływach kaliskich Żydów świadczy może fakt, iż w XIII w. w Kaliszu bito denary z napisami hebrajskimi. Gmina żydowska w Kaliszu należała do najznaczniejszych w Koronie Królestwa Polskiego, a rabini Kalisza stali na czele Sejmu Czterech Ziem (1581-1764).

Według spisu dokonanego przez Prusaków w 1793 r. mieszkańcy dzielnicy żydowskiej żyli głównie z handlu i rzemiosła. Żydzi zamieszkiwali w obrębie ulic Złotej i Garbarskiej z zaułkami, żyli w 91 domach, a gmina posiadała synagogę, przytułek i koszerne jatki. W 1804 roku mieszkało w Kaliszu 2 113 Żydów, którzy stanowili 30% ludności miasta, a w 1827 roku - 12 107. Wyznaczono wówczas w Kaliszu "dzielnicę żydowską" i od 1828 roku Żydzi mogli mieszkać jedynie w jej obrębie. Jednak na mocy specjalnych zezwoleń dwadzieścia trzy domy poza wyznaczoną dzielnicą były własnością żydowską. W 1836 roku otwarto żydowski szpital, a w 1875 roku szkołę żydowską z językiem rosyjskim. W 1852 roku, w trakcie pożaru spłonęło 157 domów właścicieli żydowskich i 12 chrześcijańskich. Zagładzie uległa również stara synagoga. Odbudowana świątynia nie dorównała już poprzedniej. W XIX stuleciu należy podkreślić znaczenie i udział Żydów w powstaniu styczniowym. W II poł. XIX w. mogli się osiedlać poza dzielnicą żydowską i kupować nieruchomości. Dzięki temu w 1875 r. stanowili 45% ogółu mieszkańców miasta. Kolejne lata przyniosły jednak emigrację wielu młodych ludzi. W 1908 r. według oficjalnych danych 14.318 osób tj. 36% ogółu ludności stanowili wyznawcy judaizmu. Kres historii kaliskich Żydów położył wrzesień 1939 roku. Część ludności żydowskiej Kalisza ruszyła pieszo do pobliskich miasteczek - Koźminka, Opatówka, Błaszek. Zamożniejsi udali się do Łodzi i Warszawy. Co najmniej 20% żydowskich mieszkańców opuściło miasto. Dnia 7 listopada 1939 r. utworzone zostało getto. Zimą 1939/1940 większość Żydów kaliskich wywieziono do Litzmannstadt Getto, do miasta Łodzi i obozów pracy, między innymi w Grodźcu. Wywózki trwały również przez cały rok 1941. Część Żydów skierowano do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem. Na wiosnę 1941 roku w getcie pozostawało 150 osób, które zostały wysiedlone do Łodzi. W Kaliszu wiosną 1945 roku powołano Komitet Żydowski. Do 1950 roku zarejestrowało się w nim 2225 osób. Ilu wyznawców judaizmu mieszka obecnie w Kaliszu, nie wiadomo?

Stary cmentarz żydowski w Kaliszu, założono na wyniesieniu pomiędzy wioskami Dobrzec i Rypinek w miejscu zwanym „Na Czaszkach”. W czasie II wojny światowej został przez Niemców doszczętnie zdewastowany. Macewy z cmentarza użyte zostały do wybrukowania Kanału Rypinkowskiego, brzegów Prosny, czy chodników ulicznych. Po 1945 r. teren zabudowano blokami mieszkalnymi, usytuowano ośrodek szkolno-wychowawczy oraz stację pogotowia ratunkowego. W 1896 r. założono nowy cmentarz, przy ob. ul. Podmiejskiej. Po 1920 r. ogrodzono go murowanym, wysokim murem. W 1926 r. rozpoczęto na jego terenie budowę domu przedpogrzebowego. Ze względu na trudności finansowe gminy budowy nie dokończono, nie powstało piętro ani kopuła. Największa liczba pochówków na cmentarzu pochodzi z okresu międzywojennego, po pogrzebie rabina Lipszyca w 1932 r. W pierwszym okresie istnienia cmentarza Żydzi niechętnie chowali swoich zmarłych na tym cmentarzu. W czasie II wojny światowej cmentarz został częściowo zdewastowany. Od l. 80. XX w. powoli był rewitalizowany, a po 1989 r. w domu przedpogrzebowym otworzono izbę pamięci kaliskich Żydów.

Opis

Stary cmentarz w Kaliszu z 2 poł. XIII w. pełnił funkcje grzebalne nieprzerwanie aż do czasów II wojny światowej. Należał niewątpliwe do najstarszych nekropolii żydowskich na ziemiach polskich. W czasie II wojny macewy z cmentarza służyły umocnieniu skarpy rzecznej Kanału Rypinkowskiego na odcinku od Mostu Reformackiego do kina „Apollo”. Część potłuczonych posłużyła do utwardzenia ulic. Po 1945 r. teren został przejęty przez skarb państwa polskiego. W latach 60. XX w. na części terenu zajmowanego przed wojną przez cmentarz powstało osiedle mieszkaniowe, stacja Pogotowia Ratunkowego oraz Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla młodzieży niepełnosprawnej. Przy Ośrodku znajdują się obecnie tablice informujące o historii tego miejsca.

Nowy cmentarz zlokalizowany jest po południowo-wschodniej stronie ul. Podmiejskiej, od której oddzielony został skarpą. Od południa i wschodu graniczy z osiedlem mieszkaniowym, na którym usytuowano wielokondygnacyjne bloki mieszkalne. Cmentarz zajmuje powierzchnię 1,1 ha. Główne wejście na cmentarz prowadzi od strony ul. Podmiejskiej. Całość otoczona wysokim murem z płycinami. Na prawo od bramy znajduje się odrestaurowany dom przedpogrzebowy, pełniący obecnie funkcję Domu Pamięci i Spotkań. Oprócz zgromadzonych w nim zdjęć, książek, przedmiotów po żydowskich mieszkańcach Kalisza odbywają się spotkania dla uczniów i konferencje judaistyczne. Wśród eksponatów na uwagę zasługuje kompletny zwój Tory i świeczniki. Na lewo od bramy, w pewnym oddaleniu od niej, postawiono w 1967 r. pomnik poświęcony ofiarom Holocaustu z Błaszek. Pod nim złożono prochy zmarłych ekshumowanych ze zniszczonego cmentarza żydowskiego w Błaszkach. Ponadto w południowej części cmentarza postawiono obelisk, upamiętniający Żydów pomordowanych w latach 1939-1945. W środkowej części cmentarza znajdują się zachowane macewy. Część stoi w miejscu właściwego pochówku, inne ułożono płasko na ziemi lub ustawiono pionowo. Są nagrobki o zróżnicowanych, typowych dla początków XX wieku formach, z inskrypcjami w językach hebrajskim, polskim i niemieckim. W 1989 r. dzięki działaniom Fundacji Nissenbaumów wydobyto nagrobki z brzegów skarpy rzecznej i przeniesiono je na teren cmentarza. Odzyskano wówczas ok. 2000 macew. Szczególną uwagę zwracają dwa ohele, czyli groby cadyków. Jeden z nich niedokończony to ohel Jecheskiela Lipszyca, zmarłego w 1932 r. , wielce zasłużonego dla kaliskiej gminy rabina i przywódcy w l. 1906-1932. Drugi, należący do rabina Jeszajachu Weldfrejda, zwanego cadykiem ze Zduńskiej Woli, wystawiono również przed wojną, a odnowiono po 1989 r. Na cmentarzu znajdują się też symboliczne mogiły zamordowanych w latach II wojny światowej Żydów kaliskich, ufundowane po 1945 r. przez ich rodziny. Na części zachowanych macew, także przytwierdzonych do muru cmentarnego widoczne są unikalne w skali kraju resztki oryginalnych polichromii. Do wybuchu II wojny światowej na terenie cmentarza pochowano ok. 3000 osób.

Zabytek dostępny po po wcześniejszym umówieniu się z opiekunem nekropolii, p. Haliną Marcinkowską tel. 600 067 956; e-mail: hila@ jewish.org.pl

oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 30-12-2015 r.

Bibliografia

  • Burchard P., Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce, Warszawa 1990.
  • Anders P., Kalisz, Ostrów Wlkp. i okolice, Poznań 1986.
  • Ringelblum E., Mahler R., Teksty źródłowe do nauki historii Żydów w Polsce i we wschodniej Europie, Warszawa 1930.
  • Palacz T., Matyaszczyk D., Katalog cmentarzy żydowskich w Wielkopolsce (w:) „Miejsca i obiekty kultu w Wielkopolsce. Prahistoryczne, chrześcijańskie i judaistyczne”, s. 155-192, Poznań 1996.
  • Palacz T., Cmentarze żydowskie w Wielkopolsce. Zwyczaje pogrzebowe i symbolika macew (w:) „Ochrona Zabytków” Nr ¾, s. 108-121, 2003.
  • Witkowski R., Ślady żydowskiej obecności w średniowiecznej Wielkopolsce (w:) „Wielkopolski Biuletyn Konserwatorski”, t. V, s. 105-124, Poznań 2012.
  • Goszczyńska J., Katalog cmentarzy żydowskich w województwie wielkopolskim (w:) „Wielkopolski Biuletyn Konserwatorski”, t. V, s. 133-160, Poznań 2012.

czas dojazdu do następnego obiektu

9 min.

8 min.

Most kamienny na rzece Prośnie
Kalisz

15 minut

Kamienny most na rzece Prośnie w Kaliszu, powstały w l. 1824-1825 jest cennym zabytkiem techniki, o klasycystycznych architektonicznych formach. Obiekt w dobie Królestwa Kongresowego, usytuowany został na dawnym trakcie wrocławsko-toruńskim, stanowił wizytówkę miasta. Most zwany był pierwotnie „Aleksandryjskim”, gdyż był poświęcony carowi Aleksandrowi I. Obiekt zastąpił pierwotny most drewniany nazywany Wrocławskim lub Młyńskim. Projekt kamiennego mostu przypisywany jest dwóm architektom Sylwestrowi Szpilowskiemu oraz Franciszkowi Reinsteinowi. Nie można jednoznacznie określić, który z nich most zaprojektował.

Historia

Pierwotnie w miejscu obecnego mostu kamiennego na rzece Prośnie w Kaliszu znajdował się drewniany. W związku z jego usytuowaniem nazywany był Wrocławskim albo Młyńskim (w pobliżu mostu posadowione były młyny). Most znajdował się na głównym trakcie drogowym przechodzącym przez Kalisz z Wrocławia do Torunia. Rzeka Prosna od południa ograniczała średniowieczne miasto i oddzielała go od Przedmieścia Wrocławskiego. Miasto do końca XVIII wieku otoczone było murami obronnymi, a rzeka od południa stanowiła oprócz murów naturalną granicę miasta. Wjazd do miasta prowadził przez most i Bramę Wrocławską. Bezpośrednim impulsem dla zbudowania w tym miejscu reprezentacyjnego, trwałego mostu był przestrzenny rozwój miasta, po rozebraniu murów obronnych. Na lewym brzegu rzeki powstała reprezentacyjna aleja spacerowa, nazywana w dobie napoleońskiej aleją Józefiny - obecnie Aleją Wolności. Ponadto Kalisz, po 1815 r., po utworzeniu Królestwa Kongresowego stał się miastem granicznym. W 1818 r. namiestnikiem Królestwa został gen. Józef Zajączek, właściciel pobliskiego majątku w Opatówku. Dzięki niemu zaczęto myśleć o budowie nowego, trwałego mostu, gdyż drewniany popadał w ruinę. Powstanie kamiennego mostu zwanego „Aleksandryjskim” w l. 1824-1825 wiąże się z osobami dwóch architektów. Wg jednych badaczy miał go zaprojektować Sylwester Szpilowski, syn Hilarego. Ale architekta w okresie budowy mostu, już w Kaliszu nie było. Bezpośrednim następcą na stanowisku budowniczego województwa kaliskiego (w l. 1821 r.-1837) był Franciszek Reinstein, pochodzący z Bawarii. Nie ma rozstrzygnięć, który z nich faktycznie most zaprojektował(?) Przed budową mostu w dno rzeki wbito 104 dębowe pale. Żeliwne części mostu wykonała fabryka w Suchedniowie, a kamienne ciosy sprowadzono z Brzeźna koło Konina. Biały piaskowiec pozyskiwany tam twardością zbliżony był do granitu.

W 1873 r. przeprowadzono gruntowną restaurację mostu. Wówczas to umocniono podłoże, wyłożono brzegi kamieniem i oczyszczono dno rzeki. Prawdopodobnie wówczas ustawiono na piaskowcowych postumentach lampy gazowe przy wjazdach od strony Wrocławskiego Przedmieścia oraz od strony miasta. Kalisz otrzymał oświetlenie gazowe w 1871 r. W czasie bombardowania miasta w 1914 roku, most nie uległ zniszczeniu, za to uległy uszkodzeniu gazowe lampy. W gruzach legło wiele pobliskich domów. Po zakończeniu II wojny światowej, po stronie wschodniej, nad kamienną arkadą wzdłuż kamiennego muru przeciągnięto wiązkę rur instalacji elektrycznej wchodzących w mury przyczółków, przymocowaną czterema klamrami do kamiennego lica. Po zachodniej stronie biegnie rura wodociągowa oraz cieplik. Tym samym zasłonięto arkadową konstrukcję mostu.

Opis

Most aleksandryjski zwany obecnie mostem kamiennym przerzucony został nad głównym korytem rzeki Prosny, na pd.-zach. od średniowiecznego miasta lokacyjnego. Stanowi połączenie południowej części miasta powstałej na dawnym Przedmieściu Wrocławskim z centrum miasta. Most kamienny w Kaliszu zbudowano z twardych piaskowcowych ciosów. Przerzucono go arkadą przez rzekę Prosnę i umocniono go kamiennymi przyczółkami. Poręcze mostu tworzą z obu stron cztery odcinki balustrady, z których każdy składa się z 14 masywnych żeliwnych balsów ustawionych na kamiennym postumencie, a u góry zamkniętych żeliwnym parapetem. Odcinki tralkowe oddzielone są trzema kamiennymi blokami, z których środkowy jest dwukrotnie szerszy od dwóch pozostałych. Na kamiennych blokach od strony wewnętrznej umieszczone zostały ryte łacińskie majuskułowe inskrypcje. Treść ich zawiera wiernopoddańczy napis wobec cara Aleksandra I. „Miasto Kalisz pragnie, by most ten zbudowany z jego publicznych pieniędzy, rozpoczęty w marcu 1924, a ukończony w sierpniu 1825, dedykowany Najjaśniejszemu cesarzowi i królowi noszącemu imię Aleksandra był dla potomnych wiecznym świadkiem wdzięczności i wierności wobec ojca ojczyzny i wybawiciela miasta”. Po wschodniej stronie umieszczono dawny herb miasta Kalisza. Zworniki arkady mostu wysunięte w formie płytki z lica kamiennego łuku, zawierają płycinę z dużą literą „A”, w której dolną część wpisano rzymską cyfrę „I”. Inicjały cara Aleksandra Pierwszego. Do dziś zachowały się postumenty dawnych lamp gazowych, które oświetlały wjazd na most od 1873 r. Lampy uległy zniszczeniu na początku I wojny światowej, w trakcie pożarów po zbombardowaniu Kalisza przez wojska niemieckie. Po II wojnie wykonano nowe lampy, które swą formą nie nawiązują do pierwotnych. Nawierzchnia mostu pokryta jest nawierzchnią brukową, a chodniki kostką granitową.

Zabytek dostępny z zewnątrz.

oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 30-12-2015 r.

Bibliografia

  • Ruszczyńska T., Materiały ikonograficzne (w:) „Osiemnaście wieków Kalisza”, t. II, s. 95, Kalisz 1961.
  • Rusiński W., Kalisz w XVII i XVIII w. (w:) „Osiemnaście wieków Kalisza”, t. II, s. 230, Kalisz 1961.
  • Barańska I., Architektura Kalisza w dobie Królestwa Kongresowego, Kalisz 2002.
  • Wielkopolska - Słownik krajoznawczy, Łęcki Wł. (red.), Poznań 2002.
  • Czechowska B., Kaliskie Korso. Architektura i urbanistyka Alei Wolności w XIX i XX wieku, Kalisz 2010.

czas dojazdu do następnego obiektu

3 min.

3 min.

Teatr Miejski im. Wojciecha Bogusławskiego
Kalisz

30 minut

Teatr Miejski w Kaliszu im. Wojciecha Bogusławskiego zbudowany w latach 1920-1936 wg proj. Czesława Przybylskiego należy do najpiękniej położonych teatrów w Polsce, gdyż jego harmonijna architektura odbija się w nurcie rzeki Prosny. Jego wnętrze, podobnie jak w innych teatrach tego architekta, prof. Politechniki Warszawskiej zawiera wyjątkową prostotę i elegancję. Kaliski teatr od 1961 roku gości najstarszy polski festiwal teatralny pod nazwą Kaliskie Spotkania Teatralne. Na deskach teatru kaliskiego występowało wielu wybitnych aktorów.

Historia

Życie teatralne w Kaliszu sięga wieku XVI, kiedy to przy kolegium jezuitów funkcjonował teatr szkolny. W 1800 roku po raz pierwszy do Kalisza przybył z zespołem teatralnym Wojciech Bogusławski po udanych występach w Poznaniu. W 1801 r. dzięki staraniom W. Bogusławskiego wybudowano pierwszy budynek teatru o konstrukcji szkieletowej, który mógł pomieścić 500 widzów. Teatr ten istniał do 1817 roku. Drugi budynek teatru istniał w latach 1829-1858 usytuowany na osi Al. Józefiny (ob. Al. Wolności). Drewniany budynek spłonął w 1858 roku. Przez prawie 40 lat miasto było pozbawione gmachu teatralnego. Następny murowany budynek teatru w stylu neorenesansu proj. arch. Józefa Chrzanowskiego istniał w latach 1890-1914. Obiekt został spalony przez wojska niemieckie 16.08.1914 roku. Istniejący neoklasycystyczny budynek powstał w latach 1920-1936 wg proj. Czesława Przybylskiego (proj. 1914-1923) przedstawiciela modernizmu (twórcy m.in. Teatru Polskiego w Warszawie, w Wilnie, tzw. „domu bez kantów” przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie).

Opis

Kalisz - najstarsze miasto w Polsce, opisane w dziele Ptolemeusza, z poł. II w., usytuowane na wsch. skraju Wysoczyny Kaliskiej nad rzeką Prosną. Pierwsze ślady osadnictwa w tym miejscu pochodzą z VIII w. p.n.e. Pierwszy gród na Zawodziu powstał w X wieku. Przez Kalisz prowadził słynny szlak bursztynowy. Lokacji nowego Kalisza na obecnym miejscu dokonał książę Bolesław Pobożny ok. 1257 roku. Miasto powstałe na skrzyżowaniu ważnych szlaków komunikacyjnych było zawsze po Poznaniu drugim co do wielkości i znaczenia ośrodkiem w Wielkopolsce. To tu m.in. w 1343 roku Kazimierz Wielki zawarł „wieczysty” pokój z Krzyżakami. Po 1793 roku znalazło się w zaborze pruskim, a od 1815 w rosyjskim.

Istniejący przy pl. Bogusławskiego budynek teatru jest czwartym w kolejności teatrem, który powstał na przestrzeni ponad 200 lat historii kaliskiej sceny teatralnej. Plac Bogusławskiego wyodrębniono z końcowego fragmentu Al. Wolności, której rodowód sięga 1800 roku. Neoklasycystyczny gmach teatru jest głównym akcentem architektonicznym placu. Powstały w latach 30. XX w. budynek, w miejscu dwóch poprzednich obiektów i stanowi kontynuację genius loci. Nadano mu imię Wojciecha Bogusławskiego, bowiem to od niego zaczęła się historia kaliskiej sceny teatralnej. Obok budynku teatru znajduje się centralne wejście przez Most Teatralny do Parku Miejskiego, którego początki sięgają 1798 r. Przy pl. Bogusławskiego wznosi się ciekawy architektonicznie budynek Narodowego Banku Polskiego powstały w latach 1924-1926 wg proj. Mariana Lalewicza. Aleja Wolności wraz z pl. W. Bogusławskiego należą do najładniejszych fragmentów Kalisza.

Murowany, na rzucie prostokąta z dwoma ryzalitami bocznymi przyscenicznymi, z których jeden od strony rzeki Prosny poprzedzony czterokolumnowym portykiem. Drugi dekorowany pilastrami. Od frontu budynek ozdobiony półkolistym ośmiokolumnowym portykiem jońskim. Na osi drzwi wejściowych w elewacji tylnej ryzalit z oknem zamkniętym łukiem i drzwiami. Elewacje otynkowane, dekorowane klasycystycznym detalem architektoniczno-ornamentalnym, zwieńczone gzymsami oraz balustradami balkonowymi. Okna prostokątne w dekoracyjnych opaskach. Wnętrze symetryczne, skomponowane wg osi z widownią o układzie amfiteatralnym z trzema parami lóż i dwoma balkonami skomunikowanymi z westybulem symetrycznymi, niezależnymi klatkami schodowymi. Scena teatralna pudełkowa. Bryła obiektu urozmaicona trzykondygnacyjna, w części środkowej, nad sceną wyniesiona. Dachy dwuspadowe i wielopołaciowe kryte blachą.

Teatr Miejski w Kaliszu i jego tradycje sięgające 1800 roku na trwałe wkomponował się w krajobraz kulturowy nie tylko miasta. Jego znaczenie w propagowaniu kultury teatralnej ma wymiar ogólnopolski. Na gmachu teatru umieszczono dwie tablice. Jedna z nich informuje, że dnia 2 sierpnia 1800 roku występowali aktorzy z Wojciechem Bogusławskim na czele (tablicę wmurowano w 1975 r.), a drugą ufundowano w 200 rocznicę kaliskiej sceny w hołdzie wszystkim aktorom, którym dane było występować na kaliskiej scenie. Teatr w Kaliszu jest Instytucją Kultury Samorządu woj. wielkopolskiego.

Obiekt dostępny dla zwiedzających z zewnątrz. Kontakt tel. (62) 760 53 00 (02); adres mail: sekretariat@teatr.kalisz.pl; http://teatr.kalisz.pl

Oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 20.10.2014 r.

Bibliografia

  • Anders P., Województwo kaliskie, szkic monograficzny, Poznań 1983.
  • Łęcki Wł., Wielkopolska - słownik krajoznawczy, Poznań 2002.
  • Jonkajtys-Luba G., Architektura i architekci świata współczesnego. Czesław Przybylski, Warszawa 1996.
  • Architekt Czesław Przybylski (1880-1936), [w:] Architektura i Budownictwo, Rok. XII Nr 8-9-10, Warszawa 1936.
  • Kaczmarek A., Dzieje kaliskich ulic, Kalisz 2002.
  • Dzieje Kalisza, Rusiński Wł. (red.), Poznań 1977.
  • Strona internetowa: Dawny Kalisz. www.info.pl

czas dojazdu do następnego obiektu

5 min.

6 min.

Zespół dawnej Fabryki Fortepianów i Pianin
Kalisz

15 minut

Zespół dawnej Fabryki Fortepianów i Pianin Arnolda Fibigera i Spółki, po II wojnie światowej Kaliska Fabryka Fortepianów i Pianin „Calisia” mimo zniszczenia i zaprzestania działalności produkcyjnej jest świadectwem rozwoju wyjątkowego rzemiosła i techniki a także historii przemysłowej Królestwa Kongresowego oraz II Rzeczpospolitej. Zespół fabryczny jest dziełem rodziny Fibigerów wielce zasłużonej dla historii miasta Kalisza. Zabudowa fabryki w istotny sposób kształtuje przestrzeń architektoniczną tej części miasta.

Historia

Fabryka fortepianów w Kaliszu od samego początku związana jest z rodziną Fibigerów. Gustaw Arnold Fibiger I (1847 - 1915), syn przybyłego ze Śląska stolarza założył własną pracownię naprawy fortepianów w 1873 r. na zapleczu Hotelu Polskiego przy obecnej Al. Wolności. W 1878 r. ukończył swój pierwszy fortepian. Data ta jest początkiem istnienia firmy Arnold Fibiger. W 1884 r. zakład zatrudniający 14 pracowników wytworzył 60 instrumentów. Firma zyskując kolejne nagrody (medale, srebrny w 1885 r. oraz złoty w 1890 na wystawie w Warszawie) stała się nie tylko znaną w Królestwie Polskim, ale również na terenie Rosji. Budynki pierwszej fabryki A. Fibigera istniejące do dziś przy zbiegu ul. Nowej, ob. Złotej i ul. Szewskiej, ob. ul. Chopina 9 powstały w l. 1898-1900. W następnych kilkunastu latach firma zdobywała kolejne medale: Grand Prix w Paryżu i Londynie, Częstochowie, Rostowie nad Donem, Stawropolu. Odlewy tych medali (rewersy i awersy) umieszczano sukcesywnie na elewacji fabryki, gdzie widnieją do dziś. W 1911 r. istniejący budynek fabryczny powiększono. Tuż przed wybuchem I wojny światowej w fabryce pracowało ponad 200 osób. Rocznie wytwarzano ponad 1000 instrumentów, z czego 90% eksportowano na rynek rosyjski. W czasie bombardowania Kalisza w 1914 r. zakład ulega częściowemu zniszczeniu. Po zakończeniu wojny zakład odbudowuje Gustaw Arnold Fibiger II (1881-1926). Po jego śmierci firmę prowadzą spadkobiercy i sprowadzony z Wiednia Karol Broniszowski. W 1939 r. zarządzanie fabryką przejmuje wnuk założyciela Gustaw Arnold Fibiger III (1912 - 1989). W okresie II wojny w fabryce wytwarzano meble. W 1945 r. fabryka przechodzi pod zarząd państwowy, a jej dyrektorem od 5 maja 1945 r. zostaje wnuk założyciela. W styczniu 1947 roku zbudowano po wojnie pierwsze pianino. Dnia 24 listopada 1948 r. fabrykę znacjonalizowano i przekształcono w przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą Fabryka Fortepianów i Pianin „Calisia”. Od 1 sierpnia 1949 r. Gustaw A. Fibiger został jej dyrektorem. Od 1953 r. pracował na stanowisku głównego konstruktora. To dzięki niemu powstał fortepian gabinetowy M-165, który na Targach Muzycznych we Frankfurcie nad Menem w 1973 r. otrzymał srebrny medal. W l. 1950-1977 fabryka „Calisia” wyprodukowała ponad 5600 pianin, z czego 2300 wyeksportowano oraz 876 fortepianów (171 na eksport). „Calisia” sprzedawala instrumenty do 37 krajów na całym świecie. Zakłady rozbudowane zostały w latach 1947 oraz w 1954. W 1954 r. powstało jedyne w Europie Technikum Budowy Fortepianów. Szkoła ta wykształciła i wychowała wielu wybitnych fachowców. W l. 1955-1964 jej dyrektorem był Gustaw A. Fibiger. W 1997 r. spadkobiercy Fibigera, zrzekli się praw do fabryki, po otrzymaniu odszkodowania. Willa mieszkalna obok fabryki został sprzedana. Obecnie znajduje się w niej restauracja i hotel „Roma”. W 1998 r. fabryka przekształcona została w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością. W 2003 r. fabryka obchodziła 125-lecie swego istnienia. Dnia 23 sierpnia 2007 r. fabryka postawiona została w stan likwidacji. Obecnie zabudowa pofabryczna znalazła się w rękach prywatnych.

Wraz z zaprzestaniem produkcji fortepianów i pianin w ostatniej w Polsce tego typu fabryce, sprzedane zostało również prawo do używania nazwy Calisia. W 2010 r. nastąpiło przejęcie praw do znaku CALISIA przez VERSHOLD i uruchomienie produkcji fortepianów poza granicami Polski. W 2010 roku została zaprojektowana i wyprodukowana limitowana edycja 100 sztuk fortepianów sygnowanych logo CHOPIN 2010 - CALISIA special edition - 200 Anniversary of Chopin.

Tradycje fabryki „Calisia” godnie kontynuuje niemiecka firma Schimmel. Rocznie z Kalisza wyjeżdża w świat 740 tych instrumentów, a w przyszłym roku będzie ich znacznie więcej. W „Calisii” nie powstawało ich tyle nawet w czasach największej świetności firmy. Rocznie w kaliskiej fabryce firmy Schimmel ze 130-letnią tradycją produkuje się setki fortepianów i pianin, które trafiają na polski i międzynarodowy rynek. W Kaliszu Schimmel działa od nieco ponad dekady, ale znawcom dobrych instrumentów muzycznych ta marka znana jest od długich lat. Schimmel to uznany niemiecki producent fortepianów i firma rodzinna od czterech pokoleń.- Produkujemy w tym roku łącznie 600 pianin i 140 fortepianów. W przyszłym roku zakładamy produkcję rzędu 900 pianin i 200 fortepianów - mówi Paweł Szymkowiak, dyrektor generalny Schimmel Pianos w Kaliszu (źródło strona internetowa).

Opis

Zespół dawnej Fabryki Fortepianów Arnolda Fibigera powstał na terenie dawnej osady Piskorzewie, usytuowanej na pn.-zach. od lokacyjnego miasta. Na terenie Piskorzewia powstawała zabudowa przemysłowa w XIX stuleciu. Zabudowa zajmuje podłużną działkę po wschodniej stronie ul. Złotej oraz po północnej stronie ul. Chopina. Budynek produkcyjny zwrócony jest elewacją szczytową do ul. Chopina, a elewacją wzdłużną w stronę ul. Złotej. Na wschód od niego pobudowana została willa właściciela fabryki, która frontem zwrócona jest na ul. Chopina. Od ulicy oddziela ją ogrodzenie oraz teren niedużego ogrodu.

Fabryka fortepianów w Kaliszu wzniesiona została na rzucie prostokąta, o prostopadłościennej bryle. Budynek podpiwniczony, czterokondygnacyjny z użytkowym poddaszem, pod czterospadowym dachem, pierwotnie krytym blachą, obecnie papą na deskach. Fabryka składa się z czterech członów, które były dobudowywane kolejno od strony północnej. Dwa pierwsze człony zbudowane z czerwonej ceramicznej cegły, wypalanej beztlenowo w niskiej temperaturze, trzeci z cegły, otynkowany, a czwarty w konstrukcji szkieletowej z elementów żelbetowych, z wypełnieniem z cementowej, białej cegły.

Najstarsza część budynku o symetrycznej 11-osiowej elewacji z dwoma 2-osiowymi skrajnymi ryzalitami, z 3-osiową elewacją szczytową. Drugi ceglany człon również 11-osiowy z jednym 2-osiowym ryzalitem bocznym. Elewacje posiadają typową dla architektury fabrycznej 2 poł. XIX wieku ceglaną dekorację w postaci fryzów kordonowych i wieńczących. Otwory okienne zamknięte łukiem odcinkowym. Pomieszczenia pofabryczne obecnie bez wyposażenia o betonowych podłogach, pokrytych parkietem z drewnianych klepek. W podłogach wmontowane były drewniane prowadnice umożliwiające przesuwanie pianin i fortepianów wózkami do wind. Pierwotnie hale były bez podziałów, obecnie poprzedzielane ścianami murowanymi z cegieł.

Zabytek dostępny z zewnątrz. Willa będąca hotelem i restauracją dostępna dla gości.

oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 30-12-2015 r.

Bibliografia

  • Dziedzictwo przemysłowe Kalisza i regionu, wyd. Polskie Towarzystwo Historyczne - Oddział w Kaliszu, Kalisz 2003.
  • Dzieje Kalisza, Rusiński Wł. (red.), Poznań 1997.
  • Rottermund Krzysztof, Budowniczowie fortepianów w Kaliszu (w:) „Spotkania z zabytkami, nr 6, Warszawa 2006.
  • Fibigerowie (hasła), Rottermund Krzysztof (w:) „Słownik biograficzny Wielkopolski Południowo-Wschodniej, Ziemi Kaliskiej”, t. 1, Tadeusiewicz Hanna (red.), Kalisz 1998.
  • Małyszko St., Zabytkowe cmentarze przy Rogatce w Kaliszu, Kalisz 2012.
  • Wielkopolska. Słownik krajoznawczy, pod red. Włodzimierza Łęckiego, Poznań 2002.

Wydrukuj stronę wycieczki

To jest wycieczka użytkownika. Zgłoś naruszenie zasad.

Obiekty z trasy wycieczki

zgłoś naruszenie