Historia

Wieże Wawelu najczęściej bywają opisywane jako średniowieczne – tymczasem ich sylwety są efektem wielokrotnych przekształceń (hełmy, kondygnacje, modernizacje techniczne). Najstarsze dzwony (np. „Herman/Nowak”) tradycyjnie wiązane są ze średniowieczem, ale to dzwony późnogotyckie (m.in. „Kardynał”, „Wacław”, „Stanisław”) utrwaliły rolę katedry jako miejsca ceremoniału państwowego i kościelnego. Od XVI wieku najważniejszy dzwon reprezentacyjny to „Zygmunt”. W XXI wieku uzupełniono zestaw o dzwon „Jan Paweł II” (2014 r.), przeznaczony do codziennej sygnalizacji i nabożeństw. Drobniejsze dzwonki sygnalizacyjne (odrębne „sygnaturki” w obrębie dachów/kaplic) nie zostały tu wyodrębnione jako obiekty samodzielne. Dzwon kościelny – wytwór rzemiosła ludwisarskiego, konsekrowany i ochrzczony przez biskupa w uroczystym obrzędzie, obdarzony głosem i imieniem własnym jest istotą jakby żywą. Jako artefakt jest obiektem badań – na styku historii ludwisarstwa i rzemiosła artystycznego, liturgiki, ale też epigrafiki, heraldyki, a nawet numizmatyki i sfragistyki. Dzwon w swoich funkcjach należy do zjawisk tzw. długiego trwania.

Wieża Wikaryjska (Srebrnych Dzwonów) według tradycji budowlanej Wawelu zachowała najstarsze partie sięgające XII wieku. Zachowała się jako element trójnawowej bazyliki wzniesionej przez Władysława Hermana i poświęconej w 1142 roku. W kolejnych stuleciach była przebudowywana i podwyższana, a jej górne partie kształtowały się okresie w gotyku i w nowożytności. W warstwach konstrukcyjnych łączy partie kamienne i ceglane, z czytelnymi etapami podwyższeń. Historycznie pełni funkcję „codziennego” głosu katedry. Dzwony mniejszego gabarytu to: „Zbyszko” (zwwany „Goworkiem” / „Gąsiorkiem”) z ok. 1423 roku, z fundacji kardynała Zbigniewa Oleśnickiego (98 cm / ok. 732 kg.), „Herman” (zwany „Nowakiem” / „Mieczysławem”) najstarszy zachowany polski dzwon, wiązany z kanonikiem Hermanem (83 cm / ok. 420 kg.), „Maciek” z 1669 roku (72 cm / ok. 210 kg.) z fundacji Kapituły,

„Jan Paweł II” z 2014 roku, (92,5 cm / ok. 450 kg.), z fundacji Kapituły, odlany w ludwisarni Jana Felczyńskiego w Przemyślu, z rozbudowaną symboliką inskrypcji i herbów. W 1936 roku w krypcie w najniższej kondygnacji wieży Srebrnych Dzwonów urządzono mauzoleum Józefa Piłsudskiego. 18 stycznia 1945 roku, podczas walk o Kraków ucierpiały okna katedralne. Trzy pociski artyleryjskie trafiły w katedrę (fronton zachodni, wieżę Wikaryjska, dach nad skarbcem).

Budowa Wieży Zegarowej wiąże się z rozbudową katedry w późnym średniowieczu. Zasadniczy korpus ukończono do 1522 roku, a w latach 1715–1716 otrzymała późnobarokowy hełm projektu Kacpra Bażanki. Wzniesiona na rzucie kwadratu, wysunięta względem lica nawy, podparta jest szkarpami. Dolne partie mają charakter gotycki, z kamienną okładziną i oknem z maswerkiem i wyższymi partiami ceglanymi. Hełm również zaprojektował Kacper Bażanka (1715–1716). Pierwszy zegar na wieży działał już w 1519 roku (tarcza 24-godzinna), następnie w 1602 roku zastąpiono go mechanizmem z tarczą 12-godzinną. W 1681 roku dobudowano mechanizm kwadransów, a w 1899 roku zainstalowano nowe urządzenie (Ludwik Hainz z Pragi), działające z wykorzystaniem trzech mechanizmów i układu ciężarów. Czas ogłaszany jest przez dwa gongi – godzinowy o średnicy 159 cm i kwadransowy o średnicy 103 cm.

Gotycka Wieża Zygmuntowska jest murowana z kamienia i cegły na planie zbliżonym do kwadratu. Do pierwszej ćwierci XV wieku pełniła funkcję obronną, będąc elementem fortyfikacji. Za rządów biskupa Wojciecha Jastrzębca przeszła na własność katedry. W 1412 roku przekształcono ją w dzwonnicę katedralną. W epoce nowożytnej była wielokrotnie wzmacniana i odnawiana (m.in. prace odnotowane w 1685 i 1756 roku), a w końcu XIX wieku poddana gruntownej restauracji. We wnętrzu znajduje się drewniana konstrukcja dla zawieszenia dzwonów. Otwory okienne mają zróżnicowane wykroje. Obecny kształt wieży nadał jej projekt Sławomira Odrzywolskiego w latach 1897–1898.

Dzwon „Zygmunt” (Królewski Dzwon Zygmunt) odlany został w 1520 roku z fundacji króla Zygmunta I Starego, przez norymberskiego ludwisarza Hansa Behema. Od 1999 pozostaje największym i najsłynniejszym dzwonem w Polsce. Waży około 12 600 kg, ma średnicę 242 cm, wysokość 195 cm, obwód 8 m, samo serce dzwonu waży 365 kg. Czaszę pokrywają herby oraz wizerunki św. Zygmunta i św. Stanisława. Dzwon do dziś poruszany jest ręcznie przez zespół dzwonników. Dla uzyskania prawidłowego wychylenia potrzebna jest równoczesna praca 12 osób, a samo dzwonienie traktowane jest jako posługa liturgiczna. Dzwon ma wyjątkowo czysty i donośny ton. Bije w trakcie uroczystości kościelnych i z okazji doniosłych wydarzeń narodowych. Zdaniem krakowian odezwanie się „Zygmunta” podczas pogrzebu jest najwyższym potwierdzeniem ziemskich zasług człowieka. 

Jednym z większych po „Zygmuncie” dzwonem jest późnogotycki „Stanisław” (Tęczyński/Półzygmunt), powstał w 1463 roku, waży około 6000 kg i ma średnicę 189 cm. Kolejnym jest „Urban” (Konarski/Półzygmuncie), wiązany z fundacją Kazimierza Wielkiego (XIV w.) i sprowadzony na Wawel w 1449 roku. Był wielokrotnie przelewany (ostatnio w 1757 roku), obecnie ma średnicę 167,5 cm i waży 2628 kg. Dzwon „Wacław” (Głownik/Homicidalis) pochodzi z 1460-1462 (Jakub z Sienna), ma średnicę 139 cm i waży ok. 1800 kg. Dzwon „Kardynał” z 1455 roku, jego masę szacuje się na ok. 3000 kg i ma średnicę 160 cm. Dedykowany jest kardynałowi Zbigniewowi Oleśnickiemu. 

Oprac. Roman Marcinek, NID, 05.02.2026