Historia

Historyczne miasto Waniewo powstało przy wzmiankowanej w 1447 roku przeprawie na rzece Narew, na trakcie z Mazowsza na Litwę. W XV wieku było niewielką osadą, centrum książęcej włości. W 1509 roku weszło w skład dóbr podlaskich Mikołaja Radziwiłła, który w 1510 roku uzyskał przywilej lokacyjny na założenie miasta na prawie chełmińskim. W 1511 roku ufundował kościół parafialny i wzniósł drewniany zamek, który spłonął w latach 1513-1528 (lokalizacja nie została ustalona). Dobra waniewskie pozostały w posiadaniu Radziwiłłów do około 1567 roku. W 1577 roku Waniewo określone było jeszcze jako miasto, zaś w 1616 roku wzmiankowane już jako wieś. Pozostało ośrodkiem dóbr, które w XVII-XIX wieku uległy rozdrobnieniu w wyniku sprzedaży i działów rodzinnych. Od 1680 do 1832 roku należało do Orsettich, którzy rezydowali w sąsiedniej Kowalewszczyźnie. W wyniku sprzedaży majątek nabył w 1832 roku Stefan Rostworowski, ojczym Artura Orsettiego. Waniewo wówczas było wsią, którą od innych wyróżniał kościół parafialny. W końcu XIX wieku wybudowany został nowy kościół, dzwonnica i kaplica cmentarna. Wieś ucierpiała podczas obu wojen światowych. Nie odbudowano przeprawy przez Narew. Historyczną, drewnianą zabudowę od połowy lat 60. XX wieku wypiera współczesne budownictwo murowane, obce tradycyjnemu krajobrazowi kulturowemu wsi nadnarwiańskich. Wieś jak wiele innych wyludnia się.

Opis

Rozplanowanie Waniewa zachowało cechy nadane mu w okresie lokacji, stanowiące zredukowaną wersję układu miasta średniowiecznego. Jego zasadniczymi elementami są czytelny w topografii miejscowości rynek i wychodzące z jego narożników w kierunku zachodnim dwie, równoległe do rzeki ulice: Waniewo (północna linia) i Psia (południowa linia), sprzężone drogą gospodarczą wpadającą w drogę do Kowalewszczyzny i zbiegającą się około 1 km od rynku w drogę do Pszczółczyna. Niezabudowany teren pomiędzy rynkiem a rzeką Narew, wraz z wychodzącą z północno-wschodniego narożnika rynku ulicą Rybacką, stanowi pozostałość dojazdu na przeprawę. Siatkę ulic uzupełnia wychodząca z południowo-wschodniego narożnika rynku ulica Kościelna, pierwotnie wewnętrzna droga dojazdowa jurydyki kościelnej. Dominantą przestrzenną układu jest kościół parafialny usytuowany we wschodniej pierzei placu rynkowego. Na zachód od zespołu kościoła usytuowany jest cmentarz parafialny z XIX- wieczną kaplicą cmentarną. Przy skrzyżowaniu ulic Psiej i Konowrót drewniana kapliczka słupowa z XX wieku z ludową rzeźbą Chrystusa Frasobliwego. Przy wyjeździe ze wsi w kierunku Kowalewszczyzny usytuowana jest figura przydrożna Matki Bożej ufundowana przez Artura Orsettiego w 1855 roku. We wschodniej części rynku, nieopodal wejścia głównego do kościoła parafialnego w 2019 roku odsłonięto tablicę komemoratywną. Poświęcona została pamięci Władysławy i Stanisława Krysiewiczów zamordowanych we wrześniu 1943 roku za pomoc ratowaniu Żydów. Pozostała, głównie drewniana zabudowa skupiona wzdłuż ulicy Waniewo oraz częściowo przy ulicy Psiej, ulicy Kościelnej i ulicy Rybackiej ma tradycyjny, wiejski, zagrodowy charakter (domy parterowe, dachy dwuspadowe). Wartości przestrzenne układu podnosi jego malownicze położenie w naturalnym krajobrazie bagien nadnarwiańskich, który nie uległ istotnym zmianom od czasów lokacji.

Układ przestrzenny jest dostępny publicznie. Obecnie Waniewo jest wsią.

Oprac. Iwona Górska, dr Grzegorz Ryżewski, OT w Białymstoku, 24.03.2025 r.