Historia

Parafię w Waniewie utworzono w 1511 roku przy istniejącym wcześniej kościele. W tym samym roku Mikołaj Radziwiłł ufundował nowy kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Kolejne drewniane kościoły były wznoszone i odnawiane na przestrzeni wieków. W latach 1870-1877 wzniesiono obecny murowany kościół w stylu neoromańskim według projektu architekta Stefana Kucharzewskiego. Kościół został poważnie zniszczony w 1944 roku i odbudowany w latach 1946-1950 staraniem ks. proboszcza Pawła Gąsowskiego. W latach 1999-2000 roku uporządkowane zostało otoczenie kościoła, zamontowano także nowe organy piszczałkowe. 

Stefan Kucharzewski pełnił funkcję inżyniera/budowniczego powiatu wysokomazowieckiego. Spod jego ręki wyszły projekty budowli czerpiących ze stylów historycznych. Wspólnie z Józefem Piusem Dziekońskim zaprojektowali neogotycki kościół pw. św. Stanisława w Dąbrowie Wielkiej (1883-1889). Samodzielnie wykonał projekt neobarokowego kościoła pw. Św. Jana Chrzciciela w Wysokim Mazowieckim (1875-1881), pośrednio-neoklasycystycznego kościoła pw. św. Anny w Dąbrówce Kościelnej (1875) przypisywanego Leandrowi Marconiemu, do którego Kucharzewski robił poprawki. Kucharzewski nadzorował także budowę neogotyckiego kościoła pw. Zmartwychwstania Pańskiego w Kuczynie (1888-1893) według projektu Jana Hinza. Wymienione obiekty figurują w rejestrze zabytków województwa podlaskiego.

Opis

Kościół jest orientowany, murowany z cegły i otynkowany. Zbudowany na planie prostokąta z trójboczną apsydą od wschodu, która zamyka jednoprzęsłowe prezbiterium. Korpus kościoła jest czteroprzęsłowy, trójnawowy, pseudobazylikowy. Nawy boczne otwarte są do głównej półkolistymi arkadami. Sklepienia krzyżowe z gurtami. Okna i drzwi zamknięte półkoliście. Chór muzyczny z podwieszonym balkonem. Elewacje dzielone lizenami, zwieńczone gzymsem z fryzem arkadkowym. Fasada z trójkątnym szczytem, w którym znajduje się postument z ażurowym krzyżem żeliwnym. Przekryty blaszanym, dwuspadowym dachem. Wewnątrz kościoła znajdują się liczne zabytki ruchome. Polichromie wykonał w 1972 roku malarz dekorator Stanisław Długozima. Jego polichromie można podziwiać także w innych podlaskich świątyniach m. in. w kościele św. Jana Chrzciciela w Grabowie (1957-60) czy pw. św. Barbary w Kramarzewie (1962). 

Kościół jest dostępny z zewnątrz. Pełni funkcję sakralną.

Oprac. Iwona Górska, dr Grzegorz Ryżewski, Oddział Terenowy w Białymstoku, 26.03.2025 r.